Հայաստանում ընտրություններն ավարտվել են, և վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հաղթել է քվեարկությունում, որը կարող է որոշել Հարավային Կովկասի ապագան։
Նրա հաղթանակը պահպանում է Ադրբեջանի հետ խաղաղության հասնելու, Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման և ավելի լայն տարածաշրջանային ու արևմտյան տնտեսական ցանցերին Հայաստանի աստիճանական ինտեգրման հնարավորությունը։ Փաշինյանը համոզիչ հաղթանակ է տարել, բայց ոչ ճնշող առավելությամբ։ Նա ստացել է նոր ժամկետ վարչապետի պաշտոնում, բայց արդյունքը կարող է բավարար չլինել այն քաղաքական մանդատին, որն անհրաժեշտ է սահմանադրական փոփոխություններ իրականացնելու համար, որոնք Ադրբեջանը պահանջում է մինչև խաղաղության համաձայնագրի վերջնական ստորագրումը, գրել է Carnegie-ն։
Սակայն դա չպետք է դառնա գործընթացը ձգձգելու պատճառ կողմերից ոչ մեկի համար։ Ընդհակառակը, ավելի սահմանափակ մանդատը էլ ավելի կարևոր է դարձնում Ադրբեջանի, Թուրքիայի, ԱՄՆ և Եվրոպայի մասնակցությունը բնակչության համար խաղաղության շոշափելի առավելություններ ստեղծելու գործում։ Եթե խաղաղ գործընթացը կանգ առնի, կուժեղանան այն ուժերը, որոնք շահագրգռված են դրա տապալմամբ, իսկ հայկական հասարակությունը էլ ավելի հաճախ կարգավորումը կընկալի որպես միակողմանի զիջում։ Իսկ եթե խաղաղությունը բերի իրական օգուտներ՝ բաց սահմաններ, առևտուր, ներդրումներ, էներգետիկ կապեր և նոր տնտեսական հնարավորություններ, դա կօգնի ձևավորել երկարաժամկետ կարգավորման հանրային աջակցություն։
ՆԱՏՕ առաջիկա գագաթաժողովն Անկարայում դիվանագիտական հնարավորության պատուհան է ստեղծում։ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը կարող էր օգտագործել այդ իրադարձությունը՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հանդիպում կազմակերպելու համար։ Այդպիսի հանդիպման նպատակը կլիներ այն, որ խաղաղ գործընթացը կանգ չառներ և համատեղ ստեղծվեին խաղաղության հետագա առաջմղման համար քաղաքական ու տնտեսական պայմաններ։
Առաջին քայլը պետք է լինի հայ-թուրքական սահմանի բացումը՝ ուղիղ առևտրի և երրորդ երկրների քաղաքացիների կողմից դրա հատման համար՝ Ադրբեջանի աջակցությամբ։ Թող սկսվեն առևտուրն ու մարդկանց ազատ տեղաշարժը։ Թող տարածաշրջանի բնակիչները տեսնեն, որ կարգավորումը բերում է իրական օգուտներ։ Թող Ադրբեջանը ցույց տա, որ պատերազմում հաղթանակը կարելի է վերածել առաջնորդության խաղաղության գործում։ Թող Թուրքիան ցույց տա, որ տարածաշրջանային կապակցվածությանը նրա աջակցությունը ներառում է նաև Հայաստանը։
TRIPP և նոր հարացույց
Խաղաղության ճանապարհով առաջընթացը նոր գլուխ է բացում Հարավային Կովկասի համար։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Դոնալդ Թրամփը Սպիտակ տանն ընդունել է Ալիևին և Փաշինյանին, որտեղ առաջնորդները ստորագրել են համատեղ հռչակագիր և հայ-ադրբեջանական խաղաղ գործընթացն առավել քան երբևէ մոտեցրել ավարտին Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր։ Խաղաղության համաձայնագիրը նախաստորագրվել է, սակայն դեռ վերջնականապես չի ստորագրվել, և մի շարք բարդ հարցեր շարունակում են մնալ չլուծված։ Այդուհանդերձ, զարգացման ուղղությունն ակնհայտ է. Հարավային Կովկասն, ինչպես երբեք, ավելի մոտ է պատերազմները, մասնատվածությունն ու պատմական անվստահությունը կապակցվածությամբ, փոխկախվածությամբ և ընդհանուր տնտեսական օգուտով փոխարինելուն։
Այս հնարավորությունը չի կարելի բաց թողնել։ Տարածաշրջանին պետք է ոչ թե հերթական սառեցված դիվանագիտական գործընթացը, այլ խաղաղության տնտեսություն։
TRIPP երթուղին (Trump Route for International Peace and Prosperity, Թրամփի երթուղին միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար) կարող է դառնալ այս ջանքերի կենտրոնական տարրը։ Աշխարհագրական առումով խոսքը Հայաստանի հարավով անցնող երթուղու մասին է, որը կապում է Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ։ Ռազմավարական առումով այս երթուղին կարող է դառնալ տրանսպորտային, էներգետիկ, թվային և առևտրային կապերի ավելի լայն ցանցի մի մասը, որը միավորում է Կասպյան տարածաշրջանը, Կենտրոնական Ասիան, Հարավային Կովկասը, Թուրքիան և Եվրոպան։ Ճիշտ իրականացման դեպքում TRIPP-ը չպետք է լինի միջանցք, որը ձեռնտու կլինի մի կողմին՝ ի վնաս մյուսի։ Այն պետք է դառնա Հարավային Կովկասի ավելի լայն տնտեսական համաձայնության սկիզբ՝ հիմնված ինքնիշխանության, փոխադարձության և ընդհանուր շահի վրա։
Թուրքիայի դերը և ՆԱՏՕ գագաթաժողովը
Թուրքիան առանձնահատուկ դեր է խաղում։ Անկարան երկար ժամանակ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը կապում էր հայ-ադրբեջանական կարգավորման առաջընթացի հետ։ Այժմ այս գործընթացները պետք է ուժեղացնեն միմյանց։ Հայ-թուրքական սահմանի բացումը առևտրի և երրորդ երկրների քաղաքացիների համար կդառնա ոչ թե զիջում Հայաստանին, այլ ներդրում տարածաշրջանային կայունության, Միջին միջանցքի և հենց Թուրքիայի ռազմավարական ազդեցության մեջ։
Անկարան կարող է դառնալ ոչ միայն ՆԱՏՕ գագաթաժողովի անցկացման վայրը, այլև պատմական որոշման հարթակ, որտեղ տարածաշրջանի առաջնորդները կհամաձայնեն գործնական քայլերի շուրջ՝ սահմանների բացում, TRIPP-ի ուղղությամբ աշխատանքի արագացում և առևտրի, տրանսպորտի, էներգետիկայի, թվային ենթակառուցվածքների ու ներդրումների ոլորտներում ավելի լայն համագործակցության մեկնարկ։
Շահում են բոլորը
Այդպիսի համագործակցության տրամաբանությունն ակնհայտ է։ Հարավային Կովկասը գտնվում է աշխարհաքաղաքական աղեղի կենտրոնում, որը ձգվում է Սևծովյան տարածաշրջանից մինչև Կենտրոնական Ասիա և Մերձավոր Արևելք։ Այն պայմաններում, երբ պատերազմները, պատժամիջոցներն ու ճգնաժամերը ցույց են տվել գլոբալ մատակարարման շղթաների խոցելիությունը, տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքը կարող է դառնալ առավելություն։ Խաղաղ և փոխկապակցված Հարավային Կովկասը կարող է ամրապնդել Միջին միջանցքը, բարձրացնել Արևելքի և Արևմուտքի միջև առևտրի կայունությունը և ստեղծել նոր երթուղիներ առևտրի, էներգետիկայի և թվային կապի համար։
Ադրբեջանի համար սա հնարավորություն է՝ ռազմական հաղթանակը վերածելու քաղաքական ձեռքբերման և ամրապնդելու Իլհամ Ալիևի ժառանգությունը։ Հայաստանի համար խաղադրույքները կրում են էքզիստենցիալ բնույթ։ Փաշինյանի քաղաքական նախագիծը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ Հայաստանը կարող է լինել ինքնիշխան, անվտանգ և բարգավաճող իր միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների շրջանակում՝ առանց արտաքին հովանավորներից կախվածության և հարևանների հետ մշտական առճակատման։ Այդ նպատակի իրագործման համար անհրաժեշտ են բաց սահմաններ, առևտուր, ներդրումներ և ենթակառուցվածքների զարգացում։
Թուրքիայի համար Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը համապատասխանում է նրա սեփական երկարաժամկետ շահերին։ Դա կամրապնդի նրա դերը որպես տարածաշրջանային տրանսպորտային հանգույց, կաջակցի Միջին միջանցքի հավակնություններին և կընդլայնի Անկարայի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։
Ոչ միայն ճանապարհներ
Սակայն կապակցվածությունը չպետք է սահմանափակվի ճանապարհներով և երկաթուղիներով։ Իրական հաշտեցումը պահանջում է ավելի խոր տնտեսական հիմք։ Հետպատերազմյան Եվրոպայում ածուխն ու պողպատը դարձան հաշտեցման հիմքը։ Հարավային Կովկասում նմանատիպ դեր կարող են խաղալ էներգետիկան և թվային տնտեսությունը։
Հայաստանն ունի աճող տեխնոլոգիական հատված և ուժեղ մարդկային կապիտալ։ Ադրբեջանն ունի զգալի էներգետիկ ռեսուրսներ և ձգտում է դառնալ արհեստական բանականության և տվյալների շտեմարանների տարածաշրջանային կենտրոն։ Թուրքիան ունի հզոր արդյունաբերական բազա և հասանելիություն եվրոպական շուկաներին։ Միասին այս առավելությունները կարող են աջակցել տարածաշրջանային նախագծերի նոր սերնդին՝ տվյալների կենտրոններ, Կասպից ծովով անցնող թվային միջանցքներ, էներգետիկ և լոգիստիկ կապեր, ինչպես նաև մատակարարման շղթաներ, որոնք ավելի կայուն Հարավային Կովկասի միջոցով կկապեն Կենտրոնական Ասիան և Եվրոպան։
Արդեն կան նշաններ, որ այս հայեցակարգը տնտեսապես կենսունակ է։ Վերջին ներդրումները Հայաստանում արհեստական բանականության և տվյալների կենտրոնների նախագծերում, ներառյալ NVIDIA-ի մասնակցությամբ նախագծերը, ցույց են տալիս տարածաշրջանի ներուժը համաշխարհային տեխնոլոգիական խաղացողներ ներգրավելու համար։ Տարածաշրջանային մոտեցման պարագայում նման նախագծերը կարող են դառնալ ընդհանուր տնտեսական ճարտարապետության մի մաս, որտեղ յուրաքանչյուր երկիր ներդնում է իր առավելությունները և ստանում իր բաժին օգուտները։
Հեղինակներն ընդգծել են, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ձգտում են ավելի մեծ ռազմավարական ինքնավարության, սակայն աշխարհագրությունը մնում է կարևորագույն գործոն։ Տարածաշրջանը կարևոր է ինչպես Արևելք–Արևմուտք նախագծերի համար, որոնք հետաքրքրում են ԱՄՆ-ին և Եվրոպային, այնպես էլ Հյուսիս–Հարավ երթուղիների համար, որոնք մեծ նշանակություն ունեն Ռուսաստանի և Իրանի համար։ Ուստի նոր տարածաշրջանային համակարգը չպետք է ուղղված լինի որևէ մեկի դեմ։ Այն պետք է մնա բաց, ներառական և հիմնված առևտրի, զարգացման և փոխկապակցվածության վրա։
Այս ռազմավարության հաջողության համար ԱՄՆ-ը, Եվրամիությունը, Թուրքիան, Հայաստանը և Ադրբեջանը պետք է համակարգեն ջանքերը։ Հեղինակներն առաջարկում են ստեղծել մշտական փոխգործակցության մեխանիզմ, որը կօգնի հետևել առաջընթացին, վերացնել խոչընդոտները, ներգրավել ներդրումներ և առաջ մղել գործնական նախագծեր՝ մաքսային համակարգի արդիականացում, սահմանային ենթակառուցվածքների զարգացում, տրանսպորտային կապեր, էներգետիկ համագործակցություն, թվային ներդրումներ և փոքր ու միջին բիզնեսի աջակցություն։
Հեղինակները նշել են, որ ունեն տարբեր պատմական ավանդույթներ, սակայն կիսում են մեկ ընդհանուր համոզմունք՝ ներկա պահը չի կարելի բաց թողնել։ Հարավային Կովկասում խաղաղությունը չպետք է մնա միայն դիվանագիտական բանակցությունների կամ տրանսպորտային միջանցքների տեխնիկական քննարկումների առարկա։ Այն պետք է տեսանելի դառնա մարդկանց առօրյա կյանքում՝ բաց սահմանների, առևտրի, ճանապարհորդությունների, ներդրումների, էներգետիկ կապերի և մարդկային շփումների վերականգնման միջոցով։
Հայերի, ադրբեջանցիների և թուրքերի համար ընտրությունը հիշողության և խաղաղության միջև չէ։ Ընտրությունն այն է, թե արդյոք պատմական հիշողությունն ու նախապաշարմունքները կշարունակեն հասարակություններին պահել անցյալում, թե պետք է կառուցել ապագա, որտեղ պատմությունն այլևս չի սահմանափակի տարածաշրջանի զարգացումը։
Հայերը, ադրբեջանցիները, թուրքերը և ամբողջ տարածաշրջանն արժանի են ավելի լավ ապագայի՝ առանց հակամարտությունների, ատելության և մրցակցության։ Չնայած ծանր անցյալին և տարբեր պատմական հիշողություններին՝ հնարավոր է կառուցել ապագա, որը հիմնված կլինի համակեցության, փոխանակման, առևտրի և հարևան ժողովուրդների միջև խաղաղ հարաբերությունների վրա։
Այն դարաշրջանում, երբ հակամարտություններն ավելի հաճախ են ընկալվում որպես անխուսափելիություն, Հարավային Կովկասն ունի հազվագյուտ հնարավորություն ապացուցելու հակառակը։ Հայաստանում ընտրությունները կարող են դառնալ զարգացման նոր փուլի սկիզբ։ TRIPP նախագիծը և տարածաշրջանային կապակցվածության այլ նախաձեռնությունները պետք է առաջ մղվեն, որպեսզի տնտեսական փոխկախվածությունը վերածվի հաշտեցման, իսկ հաշտեցումը՝ ընդհանուր բարգավաճման։