Category: Hraparak

Փաշինյանն ու իր թիմը քուն ու դադար չունեն, ամեն գնով որոշել են հեռացնել կաթողիկոսին: Մեկ տարի տեւած փաշինյանական կրկեսը, ուր իր աջակիցների հետ եկեղեցու դռներն ընկած, քահանաներին ստիպում էր պատարագների ժամանակ զեղչել կաթողիկոսի անունը եւ հանդիպում էր հանրության դիմադրությանը, այժմ էլ դատական կարգով է ուզում լուծել կաթողիկոսի հարցը, պարզվեց՝ Վեհափառի գործը քննող դատավոր Հակոբ Մանուկյանը երեկ հրաժարվել է քննել գործը` ինքնաբացարկ հայտնելով։ Այս եւ այլ հարցերի շուրջ զրուցել ենք Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի հոգեւոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանի հետ:

– Կաթողիկոսի դեմ ՔՊ-ականների պայքարը նոր թափ է առնում, այս անգամ՝ իրավական դաշտում: Կաթողիկոսի գործով առաջին դատական նիստն էր: Հայաստանն իր պատմության մեջ ունեցե՞լ է մի ժամանակաշրջան, որ այսպիսի գործողություններ իրականացվեն Եկեղեցու եւ նրա առաջնորդի դեմ:

– Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ Եկեղեցու եւ պետական իշխանության հարաբերությունները երբեք պարզ չեն եղել։ Սակայն պատմական փորձը ցույց է տալիս մեկ անառարկելի իրողություն. երբ պետությունը փորձել է իրավական, վարչական կամ քաղաքական գործիքներով ենթարկել Եկեղեցուն, դրանից չի շահել ո՛չ պետությունը, ո՛չ Եկեղեցին, ո՛չ էլ ժողովուրդը։ Այսօր, երբ դատական գործընթացներ են ընթանում Ամենայն հայոց կաթողիկոսի շուրջ, անհրաժեշտ է հարցին մոտենալ ոչ թե կուսակցական կրքերով, այլ՝ պատմական պատասխանատվությամբ։ Պատմական տեսանկյունից Հայաստանը բազմիցս ունեցել է հակաեկեղեցական ճնշումների շրջաններ։ Դրանցից ամենածանրը խորհրդային բռնապետության տարիներն էին, երբ փակվում էին եկեղեցիներ, աքսորվում կամ սպանվում էին հոգեւորականներ, իսկ Եկեղեցին դիտվում էր որպես պետության հակառակորդ։ Ավելի վաղ՝ պարսկական, օսմանյան եւ խորհրդային իշխանությունների օրոք տարբեր ձեւերով փորձ է արվել սահմանափակել Հայոց եկեղեցու ազդեցությունը։ Սակայն անկախ Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ է, որ գործող իշխանության եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի հակասությունը հասնում է այն աստիճանի, որ այն տեղափոխվում է դատական եւ քաղաքական հրապարակ։ Աստվածաբանական տեսանկյունից Եկեղեցին պարզապես հասարակական կազմակերպություն չէ։ Նա Քրիստոսի Մարմինն է, որի երկրային առաջնորդը Հայոց եկեղեցում կաթողիկոսն է։ Սա չի նշանակում, թե եկեղեցական որեւէ պաշտոնյա վեր է օրենքից կամ անքննելի է։ Սակայն եկեղեցական խնդիրները նախեւառաջ ենթակա են եկեղեցական իրավունքին եւ կանոնական ընթացակարգերին։ Քրիստոնեական ավանդությունը մշտապես տարբերակել է պետության եւ Եկեղեցու իրավասությունները։ «Կեսարին՝ կեսարինը, Աստծուն՝ Աստծունը» (Մատթ. 22:21) խոսքերը հենց այդ սահմանազատման սկզբունքն են հաստատում։ Կանոնական տեսանկյունից Ամենայն հայոց կաթողիկոսի կարգավիճակը որոշվում է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու կանոններով եւ ազգային-եկեղեցական ավանդությամբ։ Կաթողիկոսի ընտրության, պատասխանատվության կամ պաշտոնավարման հետ կապված հարցերը չեն լուծվում քաղաքական հայտարարություններով կամ հասարակական ճնշմամբ, այլ՝ Եկեղեցու սահմանած կանոնակարգերով։ Եթե պետությունը սկսում է որոշել, թե ով պետք է լինի Եկեղեցու առաջնորդը, կամ ինչպիսի ընթացակարգերով պետք է լուծվեն Եկեղեցու ներքին խնդիրները, ապա խախտվում է Եկեղեցու ինքնավարության հիմնարար սկզբունքը։ Փիլիսոփայական առումով խնդիրը շատ ավելի խորն է, քան կոնկրետ անձերի միջեւ հակամարտությունը։ Ցանկացած իշխանություն, որը ձգտում է վերահսկել հասարակության բոլոր ինստիտուտները, անխուսափելիորեն բախվում է այն հաստատություններին, որոնք ունեն ինքնուրույն բարոյական հեղինակություն։ Հայոց եկեղեցին հազարամյակներ շարունակ եղել է ոչ միայն կրոնական, այլեւ ազգային ինքնության կրողը։ Այդ պատճառով նրա նկատմամբ ցանկացած ճնշում հանրային գիտակցության մեջ ընկալվում է ոչ միայն որպես վարչական գործողություն, այլեւ որպես ազգային ինքնության նկատմամբ մարտահրավեր։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է խուսափել նաեւ հակառակ ծայրահեղությունից՝ Եկեղեցու շուրջ ստեղծված իրավիճակը վերածելով քաղաքական պայքարի հերթական ճակատի։ Որովհետեւ Եկեղեցին հաղթում է ոչ թե քաղաքական ուժով, այլ իր հոգեւոր հեղինակությամբ, իսկ պետությունը կայուն է լինում ոչ թե ընդդիմախոսներին կամ անկախ հաստատություններին ենթարկելով, այլ օրենքի գերակայությունն ապահովելով։ Պատմությունը մեկ դաս է տալիս. պետություններն ու իշխանությունները փոխվում են, իսկ Հայոց եկեղեցին, անցնելով թագավորությունների, կայսրությունների, ցեղասպանության եւ աթեիստական բռնապետության միջով, շարունակում է գոյություն ունենալ։ Հետեւաբար, այսօրվա իրադարձությունները պետք է գնահատվեն ոչ թե պահի քաղաքական շահերով, այլ այն հարցով, թե արդյոք դրանք նպաստո՞ւմ են Հայաստանի պետականության, ազգային համերաշխության եւ հասարակական վստահության ամրապնդմանը։ Եթե պատասխանը բացասական է, ապա պարտվում են բոլորը՝ անկախ քաղաքական պատկանելությունից։ Կաթողիկոսի շուրջ ստեղծված իրավիճակն այլեւս վաղուց դուրս է եկել անձնական կամ նույնիսկ զուտ եկեղեցական հակասության շրջանակներից։ Եթե այսօր իսկապես սկսվում է դատական գործընթացի առաջին նիստը, ապա խոսքը միայն մեկ անձի կամ մեկ դատական գործի մասին չէ։ Հարցն ունի պետական, ազգային, պատմական եւ քաղաքակրթական նշանակություն։ Յուրաքանչյուր պետություն ունի հիմնասյուներ, որոնց վրա կառուցվում է նրա ինքնությունը։ Հայաստանի դեպքում այդ հիմնասյուներից մեկը Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին է։ Հայոց պետականությունը դարեր շարունակ ընդհատվել է, թագավորություններն անկում են ապրել, իշխանությունները փոխվել են, սակայն եղել է մի հաստատություն, որը պահպանել է ժողովրդի հավատքը, լեզուն, կրթությունը, մշակույթը եւ ազգային ինքնագիտակցությունը։ Այդ հաստատությունը Հայոց եկեղեցին է, որի գլուխն Ամենայն հայոց կաթողիկոսն է։ Հետեւաբար, երբ քաղաքական իշխանության եւ կաթողիկոսի միջեւ հակասությունը հասնում է դատական գործընթացների, հասարակությունը պարտավոր է հարց տալ ոչ միայն այն մասին, թե ով է իրավացի տվյալ վեճում, այլ նաեւ՝ ինչպիսի նախադեպ է ստեղծվում Հայաստանի պետական կյանքի համար։ Որովհետեւ յուրաքանչյուր նախադեպ վաղը կարող է կիրառվել ցանկացած ինքնուրույն ազգային ինստիտուտի նկատմամբ։ Ժողովրդավարական պետության ուժը չափվում է ոչ թե նրանով, թե որքան հեշտությամբ է նա կարողանում ճնշել իրեն քննադատող կամ իրենից անկախ գործող կառույցներին, այլ նրանով, թե որքան հստակ է հարգում դրանց ինքնուրույնությունը։ Իրավական պետության գաղափարը ենթադրում է իշխանության սահմանափակում, ոչ թե դրա անընդհատ ընդլայնում։ Եթե քաղաքական հակասությունները տեղափոխվում են այնպիսի դաշտ, որտեղ հասարակության մի զգալի հատված սկսում է դրանք ընկալել որպես պայքար Հայոց եկեղեցու դեմ, ապա, անկախ իրավական բոլոր հիմնավորումներից, պետությունը կանգնում է հանրային վստահության լուրջ ճգնաժամի առաջ։ Իսկ վստահությունը պետության ամենաթանկ կապիտալն է։ Հայաստանի պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ արտաքին վտանգների պայմաններում ազգային համախմբվածությունը եղել է գոյատեւման գլխավոր միջոցը։ Այսօր, երբ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ անկայուն, երբ առկա են անվտանգային, ժողովրդագրական եւ քաղաքական լուրջ մարտահրավերներ, երկրի գլխավոր ազգային հաստատությունների միջեւ խորացող հակամարտությունը չի կարող դիտվել որպես սովորական քաղաքական գործընթաց։ Այն անխուսափելիորեն ազդում է հասարակական համերաշխության վրա։ Հետեւաբար, խնդիրը շատ ավելի լայն է, քան մեկ դատական նիստը կամ մեկ գործը։ Հարցն այն է, թե ինչպիսի պետություն է կառուցում Հայաստանը. այնպիսի՞ պետություն, որտեղ տարբեր ինստիտուտներ կարողանում են գոյակցել՝ պահպանելով իրենց ինքնուրույնությունն ու փոխադարձ հարգանքը, թե՞ այնպիսի համակարգ, որտեղ քաղաքական իշխանությունն աստիճանաբար ձգտում է ազդեցություն ունենալ բոլոր ինքնուրույն ազգային հաստատությունների վրա։ Այս հարցի պատասխանը որոշելու է ոչ միայն ներկա քաղաքական իրավիճակի, այլեւ Հայաստանի ապագա պետական մշակույթի բնույթը։ Եթե հարցը դիտարկենք պատմական տեսանկյունից, ապա պետք է արձանագրել, որ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսները բազմիցս դարձել են քաղաքական իշխանությունների ճնշումների թիրախ։ Սակայն այդ դեպքերի մեծ մասը տեղի է ունեցել օտար տիրապետության պայմաններում, ոչ թե անկախ հայկական պետականության շրջանակներում։
1. Արաբական խալիֆայության ժամանակաշրջան (VII-IX դարեր) Արաբական տիրապետության ընթացքում խալիֆայությունը հաճախ միջամտում էր Հայոց եկեղեցու գործունեությանը՝ փորձելով վերահսկել կաթողիկոսների ընտրությունը եւ սահմանափակել նրանց ազդեցությունը։ Կաթողիկոսները ստիպված էին բանակցել խալիֆաների հետ, իսկ որոշ դեպքերում ենթարկվում էին քաղաքական ճնշումների՝ ազգային դիմադրությունը թուլացնելու նպատակով։
2. Բյուզանդական կայսրության քաղաքականությունը (XI դար) Բյուզանդական կայսրերը հաճախ փորձել են Հայոց եկեղեցին ենթարկել Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությանը եւ պարտադրել Քաղկեդոնի ժողովի դավանությունը։ Հայ հոգեւորականները ենթարկվել են հալածանքների, իսկ հայկական եկեղեցիներից շատերը բռնությամբ փոխանցվել են քաղկեդոնականներին։ Այս պայքարը կրում էր ոչ միայն դավանաբանական, այլեւ քաղաքական բնույթ։
3. Պարսկական եւ օսմանյան տիրապետությունների
ժամանակաշրջաններ
Սեֆեւյան եւ հետագայում Ղաջարական Պարսկաստանի, ինչպես նաեւ Օսմանյան կայսրության ժամանակ հայոց կաթողիկոսները հաճախ գործում էին արտաքին իշխանությունների մշտական վերահսկողության ներքո։ Նրանց ընտրության գործընթացներում երբեմն միջամտում էին սուլթանները կամ շահերը, իսկ կաթողիկոսական հաստատությունը երբեմն ենթարկվում էր քաղաքական ճնշման։
4. Խորհրդային Միություն (1920-1991)
Սա Հայոց եկեղեցու պատմության ամենածանր ժամանակաշրջաններից է։ 1920-1930-ական թվականներին փակվեցին եւ ավերվեցին հարյուրավոր եկեղեցիներ ու վանքեր։ Հարյուրավոր հոգեւորականներ ձերբակալվեցին, աքսորվեցին կամ գնդակահարվեցին։ Էջմիածնի գործունեությունը խիստ սահմանափակվեց, եկեղեցական ունեցվածքը բռնագրավվեց։ 1938 թվականին սպանվեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս Խորեն Ա Մուրադբեկյանը։ Թեեւ պատմաբանները շարունակում են քննարկել սպանության բոլոր հանգամանքները, լայնորեն ընդունված է, որ այն տեղի ունեցավ ստալինյան բռնաճնշումների մթնոլորտում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ԽՍՀՄ իշխանությունները մեղմեցին հակաեկեղեցական քաղաքականությունը եւ թույլ տվեցին Եկեղեցու սահմանափակ վերակազմավորումը։
5. Անկախ Հայաստանի Հանրապետություն (1991-ից հետո)
Անկախ Հայաստանի պատմության ընթացքում տարբեր իշխանությունների եւ Հայոց եկեղեցու միջեւ եղել են լարվածություններ ու հրապարակային տարաձայնություններ։ Սակայն պետական մակարդակով կաթողիկոսի շուրջ դատական կամ քաղաքական գործընթացների նման իրավիճակները եղել են բացառիկ եւ դարձել են լայն հասարակական քննարկման առարկա։ Պատմական եզրակացություն

Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ Հայոց եկեղեցու նկատմամբ ամենածանր ճնշումները հիմնականում իրականացվել են այն ժամանակ, երբ Հայաստանը գտնվել է օտար տիրապետության կամ ամբողջատիրական վարչակարգի պայմաններում։ Այդ փորձերը, որպես կանոն, ունեցել են մեկ ընդհանուր նպատակ՝ թուլացնել ժողովրդի ազգային եւ հոգեւոր միասնությունը։ Միեւնույն ժամանակ պատմական համեմատություններ անելիս անհրաժեշտ է պահպանել զգուշավորություն։ Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան ունի իր քաղաքական, իրավական եւ հասարակական առանձնահատկությունները, ուստի տարբեր դարաշրջանների իրադարձությունները չեն կարող ամբողջությամբ նույնացվել։ Սակայն պատմությունը հուշում է, որ պետության եւ Եկեղեցու միջեւ խոր հակադրությունները միշտ ունեցել են երկարատեւ հետեւանքներ հասարակության եւ ազգային կյանքի համար։

– Փաշինյանն ասել է. «Ինչի Հայաստանում դատավոր կա, որ վարչապետի ասածը կարող ա չանի՞»: Սա ուղղակի հրահանգ է դատավորներին, որ ինչ ասում է Փաշինյանը, պետք է կատարեն դատավորները: Այս ամենից հետո Հայաստանում արդարադատություն կլինի՞, արդյո՞ք Փաշինյանի հրահանգով կաթողիկոսին նույն ճակատագիրն է սպասվում, ինչն արվեց Սամվել Կարապետյանի, Գագիկ Ծառուկյանի եւ այլոց նկատմամբ:

– Այս հարցը պետք է դիտարկել ոչ թե հույզերով, այլ՝ իրավական պետության սկզբունքների տեսանկյունից։ Եթե որեւէ երկրի վարչապետ իսկապես հայտարարում է. «Ինչի ՀՀ-ում դատավոր կա, որ վարչապետի ասածը կարող ա չանի՞», ապա նման արտահայտությունը, անկախ դրա համատեքստից կամ մեկնաբանությունից, լրջագույն հարցեր է առաջացնում դատական իշխանության անկախության վերաբերյալ։ Ժողովրդավարական պետության հիմքն իշխանությունների տարանջատման սկզբունքն է. գործադիր իշխանությունը չի կարող հրահանգել դատական իշխանությանը, իսկ դատարանը պարտավոր է ենթարկվել միայն Սահմանադրությանը, օրենքին եւ իր ներքին համոզմունքին։ Հենց այդ պատճառով, եթե հասարակության մեջ ձեւավորվում է համոզմունք, որ դատարանների որոշումները պայմանավորված են քաղաքական իշխանության կամքով, ապա հարվածի տակ է դրվում ոչ միայն տվյալ դատական գործը, այլեւ ամբողջ արդարադատության համակարգի նկատմամբ վստահությունը։ Իսկ երբ վստահությունը կորչում է, վտանգվում է իրավական պետության հիմքը։ Ինչ վերաբերում է Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործին, ապա այսօր որեւէ մեկը չի կարող կանխորոշել դատարանի վերջնական որոշումը։ Իրավական պետության սկզբունքը պահանջում է, որ յուրաքանչյուր գործ քննվի իր փաստերով եւ օրենքի շրջանակներում, ոչ թե ենթադրությունների հիման վրա։ Սակայն միաժամանակ բնական է, որ հանրության մի հատված մտահոգություններ ունի, եթե կարծում է, որ դատական համակարգը բավարար չափով անկախ չէ։ Այդ մտահոգությունները չեն կարող անտեսվել, այլ պետք է փարատվեն բացառապես թափանցիկ, արդար եւ անկախ դատավարությամբ։ Հասարակական դաշտում հաճախ հիշատակվում են նաեւ այլ բարձրաձայն քրեական գործեր՝ կապված տարբեր քաղաքական կամ գործարար գործիչների հետ։ Սակայն իրավական տեսանկյունից յուրաքանչյուր գործ ինքնուրույն է, եւ չի կարելի առանց դատարանի վերջնական ակտերի կամ ապացույցների եզրակացնել, որ տարբեր գործեր ղեկավարվել են նույն քաղաքական հրահանգով։ Նման պնդումները պահանջում են հստակ եւ ստուգելի ապացույցներ։ Այս իրավիճակում ամենակարեւոր հարցը ոչ թե այն է, թե ով է մեղադրյալը կամ ով է դատավարության կողմը, այլ՝ արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունը կկարողանա՞ ապացուցել, որ իր դատարանները գործում են անկախ եւ անաչառ։ Եթե դատարանը որոշում է կայացնում բացառապես օրենքի հիման վրա, ապա շահում է պետությունը։ Եթե հասարակության մեջ գերակշռում է այն համոզմունքը, որ վճիռները թելադրվում են քաղաքական իշխանությունից, ապա պարտվում է ոչ միայն դատական համակարգը, այլեւ՝ Հայաստանի Հանրապետության իրավական հեղինակությունը։ Հետեւաբար, Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործը դարձել է ոչ միայն մեկ անձի կամ մեկ հաստատության հարց, այլեւ Հայաստանի արդարադատության համակարգի հասունության փորձաքարը։ Այս դատավարության նկատմամբ ուշադրությունը պայմանավորված է հենց այն հանգամանքով, որ դրա ընթացքն ու արդյունքը հանրության կողմից գնահատվելու են որպես դատական իշխանության անկախության կարեւոր ցուցիչ։

– Եթե ՔՊ-ականների կողմից այլ սցենարներ լինեն մշակված՝ կաթողիկոսին հեռացնելու համար, ի՞նչ եք կարծում՝ հանրությունը ոտքի կանգնի՞, կհեռացնի՞ այս իշխանությանը:

– Այս հարցին հնարավոր չէ պատասխանել կանխատեսման կամ վստահ պնդման ձեւով, քանի որ հասարակական եւ քաղաքական զարգացումները կախված են բազմաթիվ գործոններից։ Սակայն կարելի է տալ պատմական եւ քաղաքական վերլուծություն։ Եթե ապագայում իշխանության եւ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու միջեւ լարվածությունն ավելի խորանա, եւ նախաձեռնվեն նոր քայլեր Ամենայն հայոց կաթողիկոսի պաշտոնավարման կամ կարգավիճակի վերաբերյալ, ապա դա, անկասկած, կարող է առաջացնել լայն հասարակական արձագանք։ Բայց թե այդ արձագանքը կհանգեցնի զանգվածային շարժման կամ իշխանափոխության, հնարավոր չէ կանխորոշել։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդները փողոց են դուրս գալիս ոչ թե մեկ առանձին իրադարձության, այլ այն ժամանակ, երբ տարբեր դժգոհություններ միավորվում են մեկ ընդհանուր կետի շուրջ։ Այդպիսի պահերին որեւէ մեկ դեպք կարող է դառնալ ավելի խոր սոցիալական, քաղաքական կամ բարոյական դժգոհության խորհրդանիշ։ Սակայն նույնքան հնարավոր է նաեւ, որ նույնիսկ շատ սուր իրադարձությունները չվերածվեն համաժողովրդական շարժման, եթե չկան համապատասխան քաղաքական, հասարակական եւ կազմակերպչական նախադրյալներ։ Հայոց եկեղեցին Հայաստանի հասարակության համար պարզապես կրոնական հաստատություն չէ։ Այն ազգային հիշողության, ինքնության եւ մշակութային շարունակականության կրողն է։ Այդ պատճառով Եկեղեցուն վերաբերող ցանկացած կարեւոր զարգացում հասարակության տարբեր շերտերում ընկալվում է ոչ միայն իրավական կամ քաղաքական, այլեւ արժեքային եւ ազգային հարթության վրա։ Այդ հանգամանքը նման իրադարձություններին տալիս է առանձնահատուկ զգայունություն։ Միաժամանակ պետք է հիշել, որ ժողովրդավարական պետությունում իշխանությունների փոփոխությունը պետք է տեղի ունենա սահմանադրական եւ օրինական մեխանիզմներով՝ ընտրություններով, խորհրդարանական գործընթացներով կամ օրենքով նախատեսված այլ ճանապարհներով։ Քաղաքացիական բողոքի ակցիաները կարող են լինել ժողովրդավարական կյանքի մաս, եթե դրանք խաղաղ են եւ իրականացվում են օրենքի շրջանակներում, սակայն ոչ ոք չի կարող վստահությամբ կանխատեսել դրանց ծավալը կամ քաղաքական արդյունքը։ Հետեւաբար, ավելի կարեւոր հարցն այսօր ոչ թե այն է, թե արդյո՞ք հասարակությունը «ոտքի կկանգնի», կամ իշխանությունը կփոխվի, այլ այն, թե արդյոք բոլոր կողմերը կկարողանա՞ն խուսափել այնպիսի զարգացումներից, որոնք ավելի կխորացնեն հասարակական բեւեռացումը։ Հայաստանի ներկայիս անվտանգային եւ տարածաշրջանային պայմաններում ազգային համերաշխությունը մնում է կարեւորագույն արժեքներից մեկը։ Պատմության դասը պարզ է. իշխանությունները ժամանակավոր են, իսկ պետությունը եւ ազգային ինստիտուտները՝ մնայուն։ Այդ պատճառով ցանկացած քաղաքական որոշում, հատկապես երբ այն առնչվում է ազգային բարձր հեղինակություն ունեցող հաստատություններին, պետք է գնահատվի ոչ թե կարճաժամկետ քաղաքական հաշվարկներով, այլ այն հարցով, թե ինչ ազդեցություն կունենա Հայաստանի պետականության, հասարակական վստահության եւ ազգային միասնության վրա տասնամյակներ անց։

Ռուսաստանը, հավանաբար, պատրաստվում է Հարավային Օսիայի՝ Վրաստանի մի մասի պաշտոնական անեքսիային, որը ըստ վրացական իշխանությունների պնդման՝ գրավված է ռուսական բանակի աջակցությամբ։

Այս մասին ասվում է Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և Իտալիայի համատեղ հայտարարության մեջ, որը հրապարակվել է Մեծ Բրիտանիայի կառավարության կայքում։

Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Իտալիան և Ֆրանսիան համատեղ հայտարարություն են տարածել՝ նվիրված 2008 թվականին Ռուսաստանի կողմից Վրաստան ռազմական ներխուժման 18-րդ տարվան։ Փաստաթուղթը հրապարակվել է Մեծ Բրիտանիայի կառավարության կայքում։

Հայտարարության մեջ նշվում է, որ Ռուսաստանի ռազմական ներկայությունը Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի վրացական շրջաններում, որոնք նա գրավել է, միջազգային իրավունքի և Ռուսաստանի կողմից 2008 թվականի օգոստոսի 12-ի վեց կետանոց համաձայնագրով ստանձնած պարտավորությունների խախտում է։ Ըստ Deutsche Welle-ի կողմից մեջբերված հայտարարության՝ Ռուսաստանի կողմից Վրաստանի գրավված տարածքների ռազմականացումը լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում երկրի անվտանգության, ինչպես նաև տարածաշրջանային և եվրոպական կայունության համար։

Այն նաև նշում է, որ 2026 թվականի մայիսի 9-ին «Հարավային Օսիայի իշխանությունների» հետ «Դաշինքի և ինտեգրման խորացման մասին համաձայնագիրը» ստորագրելով՝ Ռուսաստանը «ավելի է խախտում Վրաստանի ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը»։ Ստորագրող երկրները նշել են, որ «Ռուսաստանի քաղաքացու նշանակումը տարածաշրջանի ղեկավարի պաշտոնում մտահոգություններ է առաջացնում տարածաշրջանի հնարավոր լիամասշտաբ բռնակցման վերաբերյալ, որը անպատասխան չի մնա»։

Փաստաթղթի հեղինակները վերահաստատել են իրենց «լիակատար աջակցությունը Վրաստանի ինքնիշխանությանը և տարածքային ամբողջականությանը միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների շրջանակներում» և կոչ են արել Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հետ դիվանագիտական ​​հարաբերություններ հաստատած պետություններին «հետևել Նաոերոյի Հանրապետության օրինակին», որը հետ է կանչել նրանց այսպես կոչված անկախության ճանաչումը։

Զաքարիա Սրբազանը գրառում է կատարել՝ ներկայացնելով Ավետիք Իսահակյանի 1956 թ․ հունիսի 23-ին՝ Կաթուղիկե Ս․ Էջմիածնի տոնին ասված խոսքից մեկ հատված․

«Ես սիրում եմ Էջմիածինը և պաշտել եմ Էջմիածինը, և քանի ողջ եմ, նույնը իմ հոգու մեջ պիտի կատարվի, և ամեն մի հայրենասեր, ազգասեր սրտի մեջ, որովհետև Էջմիածնի սյուները չեն հանգչում միայն Էջմիածնի վանքի հաստաբեստ քարերի վրա, այլ ամեն մի հայի սրտի մեջ են Էջմիածնա սյուները։

Իբրև ժողովրդի մեկ մասնիկը, ժողովուրդ, որն ասվում է «Էջմիածնա ազգ», մենք էլ՝ այդ ազգի որդիները, միշտ էլ պիտի կապված լինենք այդ ազգի հետ և պահենք ու պահպանենք նրան, որովհետև մեր ազգության գոյությունը ամենաուժեղ կերպով, կայուն և տևական կերպով նա է պաշտպանել»։

«Հրապարակի» զրուցակիցն ԱԺ նախկին պատգամավոր, իրավաբան Գեւորգ Պետրոսյանն է:

– Ազգային ժողովն օգոստոսի 2-ից հանդես է գալիս նոր կազմով: 9-րդ գումարման խորհրդարանի շուրջ աղմուկը շատ է: Հասարակությունը, կարծես, հոգնել է քաղաքական գզվռտոցներից ու փոխադարձ վիրավորանքներից, եւ ամենուր մարդիկ իրենց հիասթափությունն են հայտնում խորհրդարանի, իշխանության եւ ընդդիմության մասին: Մարդկանց` փոփոխությունների հույսերը չարդարացան, հիմա գալիս է մերժման ու ապատիայի շրջանը: Հետաքրքիր է` Դուք ի՞նչ կարծիք ունեք այս նոր պառլամենտի կազմի մասին:

– Ես մի բանի վրա եմ զարմանում, թե ինչու Նիկոլ Փաշինյանը շնորհակալություն չհայտնեց խորհրդարանական ընդդիմությանը՝ այս ընտրությունները, նաեւ իր՝ վարչապետի պաշտոնում վերընտրվելը լեգիտիմացնելու համար: Ինչ վերաբերում է այս խորհրդարանի որակին, թեպետ դեռ շուտ է կոնկրետ կարծիք հայտնելը, սակայն ես կարծում եմ, որ այս խորհրդարանը նախորդից վատն է:

– Ինչո՞ւ եք այդպես կարծում:

– Դե, օրինակ, հինգշաբթի օրվա նիստը վերցնենք: Ոչ մի խոսք օրենքի մասին, միայն փոխադարձ մեղադրանքներ, այսինչի կինն այսքան փող է ստանում, այնինչի ամուսինն այսինչ ավտոմեքենան է քշում, մյուսի սկեսուրն այսքան եկամուտ ունի, եւ այսպես շարունակ: Ոչ մի խոսք օրենքների մասին, այս մարդիկ զբաղված են բացառապես անձնական հաշիվներ պարզելով: Պետական բյուջեից այդքան գումարներ են ստանում եւ զբաղվում են իրենց գործառույթների հետ կապ չունեցող աշխատանքներով: Եթե այս ամենին մեկ բնորոշում տանք, ապա սա համակարգային կոռուպցիա է:

– Ասում եք, որ ընդդիմադիրներն իշխանությանը լեգիտիմացրին, իսկ ի՞նչ կտար ընդդիմադիր զանգվածին, ի վերջո՝ պետությանը, եթե ընդդիմությունը չգնար խորհրդարան, հատկապես որ փողոցն ակտիվ չէ, եւ հանրությունն ակնհայտորեն գոնե այս շրջանում հակված չէ փողոցային պայքարի:

– Ընդդիմությունը պետք է մանդատները վայր դնի, որովհետեւ, Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի համաձայն, Ազգային ժողովը պետք է բաղկացած լինի առնվազն 101 պատգամավորից, եթե այս ընդդիմությունը քաջություն ունենար եւ ստեղծեր խորհրդարանական ճգնաժամ, ապա խորհրդարանը չէր աշխատի, իսկ դրա համար պիտի մանդատներից հրաժարվեին․ ես խիստ կասկածում եմ, որ նման բան կանեն: Չեմ ուզում անուններ տալ, բայց կան մարդիկ, ովքեր ուղղակի մանդատացավով են տառապում, այդ մանդատը նրանցից առնվազն մի քանիսի համար կյանքի իմաստ է: Այո, կան նաեւ ազնիվները, ովքեր տիրապետում են իրավիճակին, սակայն ընդդիմության մեծ մասը չի էլ հասկանում, թե ինչի համար է գնացել խորհրդարան:

– Իսկ իշխանականները հասկանո՞ւմ են, թե ինչի համար են գնացել խորհրդարան: Ի դեպ, այդքան համոզված մի եղեք, որ խորհրդարանական ճգնաժամ կլինի, եթե ընդդիմությունը մանդատները վայր դնի: Հարեւան Վրաստանի օրինակը լրիվ այլ բանի մասին է վկայում:

– Իշխանականներն էլ տեղյակ չեն, նրանց մեջ ընդհանրապես խելքը գլխին մարդ չկա: Ո՞վ է ասում, որ տեղյակ են:

– Բայց, տեսեք, նույն այդ ընդդիմությունն այս 6 օրերի ընթացքում արդեն հասցրել է առանցքային կարեւորություն ունեցող մի քանի հարցի մասին բարձրաձայնել, մասնավորապես` Վեհափառին ԱԺ չհրավիրելու մասին են խոսել եւ այլն:

– Որ բարձրաձայնել են՝ ի՞նչ, ի՞նչ է դրանից փոխվել: Կաթողիկոսը չի գնացել խորհրդարան եւ շատ ճիշտ է արել: Եթե կաթողիկոսը գնար խորհրդարան, լրիվ կհեղինակազրկվեր: Ճիշտ է արել, որ չի գնացել, ես դրա համար իրեն շատ շնորհակալ եմ:

ԱՄՆ հետախուզությունը Գերմանիայի Լայպցիգ/Հալլե օդանավակայանում տեղի ունեցած միջադեպը, որտեղ ուկրաինական Ան-124 ինքնաթիռի մոտ հայտնաբերվել է պայթուցիկ նյութով անօդաչու թռչող սարք, կապել է Ռուսաստանի հետ։ Այս մասին The Wall Street Journal-ին հայտնել են անանուն ամերիկացի պաշտոնյաներ։

Միջադեպի վերաբերյալ ԱՄՆ հետախուզական հաղորդագրություններին ծանոթ աղբյուրները այն կապում են ռուսական իշխանությունների հետ։ Սակայն, ինչպես նշում է Wall Street Journal-ը, Գերմանիայի ներքին գործերի նախարար Ալեքսանդր Դոբրինդտը դեռևս չի նշել Ռուսաստանին որպես հնարավոր մեղավոր։ Նա ասել է, որ հետաքննության նպատակն է պարզել, թե արդյոք օտարերկրյա երկրները ներգրավված են միջադեպում, և միջադեպն անվանել է «նոր սպառնալիքի սցենար»։

Լայպցիգի օդանավակայանի գործունեությունը ժամանակավորապես դադարեցվել է օգոստոսի 5-ի գիշերը, երբ ուկրաինական ինքնաթիռի մոտ հայտնաբերվել է կասկածելի առարկա, որը նույնականացվել է որպես անօդաչու թռչող սարք։

Ան-124-ից մի քանի մետր հեռավորության վրա գտնվող անօդաչու թռչող սարքին ամրացված է եղել պայթուցիկ նյութեր պարունակող փաթեթ, հավանաբար Semtex պլաստիկ նյութ։ Դաշնային ոստիկանությունը առարկան դասակարգել է որպես հնարավոր ինքնաշեն պայթուցիկ սարք։

Գերմանիայի ուժային մարմինների տվյալներով՝ պայթուցիկը չի պայթել միայն դետոնատորի անսարքության պատճառով։

Ուղիղ մեկ տարի առաջ՝ 2025 թ․ օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում, Սպիտակ տանը, տեղի ունեցավ ՀՀ վարչապետ Նիկոլի Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի, ինչպես ընդունված է ասել, պատմական հանդիպումը։

Բանակցություններից հետո երեք առաջնորդները ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր, որը դարձավ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման ուղղությամբ կարևոր քայլ։

Փաստաթղթում նշվում էր, որ Նիկոլ Փաշինյանը, Իլհամ Ալիևը և Դոնալդ Թրամփը ներկա են եղել Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների կողմից «Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև խաղաղության և միջպետական ​​հարաբերությունների հաստատման մասին համաձայնագրի» համաձայնեցված տեքստի նախաստորագրմանը։ Ընդգծվեց համաձայնագրի ստորագրման և դրա վերջնական վավերացման համար լրացուցիչ միջոցառումների անհրաժեշտությունը։

Համատեղ հռչակագիրը արտացոլում է կողմերի հանձնառությունը խաղաղության օրակարգին և նրանց պատրաստակամությունը՝ կառուցել հարաբերություններ միջազգային իրավունքի սկզբունքների հիման վրա։

Փաստաթղթում ընդգծվում է ուժի սպառնալիքի կամ կիրառման անթույլատրելիությունը, ինչպես նաև տարածաշրջանի ապագան համագործակցության և փոխադարձ հարգանքի սկզբունքների վրա կառուցելու կարևորությունը։

Հռչակագրի նշանակալի կետերից մեկը կողմերի մտադրությունն էր փակել անցյալի հակամարտության հետևանքով առաջացած թշնամանքի էջը։

Վաշինգտոնյան հանդիպումից հետո ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը պաշտոնապես դադարեցրեց գործունեությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի համատեղ կոչի հիման վրա։

Հանդիպման մեկ այլ կարևոր արդյունք էր TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) նախագծի նախապատրաստական ​​աշխատանքների արագացումը։ Այս պահի դրությամբ շարունակվում են տեխնիկական և ենթակառուցվածքային նախապատրաստական ​​աշխատանքները։

Ադրբեջանը նաև ընդլայնել է իր տարածքում ճանապարհային և երկաթուղային ենթակառուցվածքների շինարարությունը։

Միջազգային հանրությունը Վաշինգտոնի հանդիպումը դիտարկում է որպես Հարավային Կովկասում կայունության ամրապնդմանն ուղղված կարևոր դիվանագիտական ​​քայլ։ Փորձագետները կարծում են, որ փաստաթուղթը ստեղծել է նշանակալի իրավական և քաղաքական հիմք՝ ուղիղ երկխոսության շարունակման, տարածաշրջանում տրանսպորտային կապերի և տնտեսական համագործակցության ընդլայնման, ինչպես նաև վերջնական խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման համար։

Անդրադառնալով արտաքին պարտքի հետ կապված իշխանությանն ուղղված քննադատություններին՝ ՔՊ խմբակցության ղեկավար Արուսյակ Մանավազյանը հայտարարել էր․ «Արտաքին պարտքի թեման փորձում եք մանիպուլացնել։ Ասում եք՝ պարտքն ավելացել է, բայց ՀՆԱ-ն չի ավելացել։ ՀՆԱ-արտաքին պարտք հարաբերակցությունը տեսե՞լ եք, 50 տոկոսի մակարդակում է, ինչը վերջին տարիների ամենացածր ցուցանիշներից է։ Բոլոր միջազգային կառույցներն արձանագրել են, որ ՀՀ-ում արտաքին պարտքը կայուն է եւ կառավարելի»։ Չնայած այս ամենին, տնտեսագետներն ահազանգում են, որ աճել է Հայաստանի թե՛ արտաքին, թե՛ ներքին պարտքը, եւ հասկանալի չէ, թե միլիարդավոր դոլարների պարտքը, որ վերցրել է եւ շարունակում է վերցնել Հայաստան պետությունը միջազգային ընկերություններից եւ սեփական ժողովրդից, ինչի վրա է ծախսում: Հիշեցնենք, որ մեր պետական պարտքն արդեն 16 միլիարդ դոլարի է հասել, ինչն աննախադեպ ծանր բեռ է ՀՀ տնտեսության վրա:

Թեմայի մասին «Հրապարակը» զրուցել է տնտեսագետ, Կենտրոնական բանկի նախկին նախագահ Բագրատ Ասատրյանի հետ:

– ՀՀ պետական պարտքը 2018-ի համեմատ կրկնակի աճել է: Նախորդ 25 տարիներին պետության վերցրած պարտքը եւ վերջին ութ տարիներին վերցված պարտքը գրեթե հավասար են: Ձեր կարծիքով` ինչո՞ւ են իշխանությունները պարտքի բեռն այսքան ավելացրել:

– Կա «պարտքային բեռ» հասկացություն, եւ այդ առումով մենք իրականում այնքան էլ վատ վիճակում չենք, այն երկակի է եւ չափվում է ՀՆԱ-պարտք հարաբերակցությամբ, ինչպես նաեւ՝ պարտքի սպասարկումով: ՀՆԱ-պարտք հարաբերակցությունը 50 տոկոսի շուրջ է կազմում, իսկ սպասարկման գումարը 10-11 տոկոս է կազմում: Ընդհանուր առմամբ, այս թվերը ողբերգական չեն, եւ ցանկացած երկիր, որ մտածում է զարգանալու մասին, տարբեր միջոցներ է գտնում, նաեւ պարտք է վերցնում, որպեսզի պետությունը զարգանա, սակայն խնդիրը հենց այստեղ է` արդյո՞ք այդ գումարները վերցնում են պետության զարգացման համար, թե՞ ոչ, արդյո՞ք մեր երկիրը զարգանում է: Ես կարծում եմ, որ մեր վիճակն այժմ այնքան էլ լավ չէ այս առումով, հատկապես վերջին տարիներին երբ նայում ենք բյուջեի ծախսերին, մշտապես թերակատարումը եւ կապիտալ տիպի ծախսերը, իսկ ծրագրված բյուջեի ճեղքվածքն ավելի փոքր է: Կառավարությունը ծրագրում է մի թվով ծախսեր, մի թվով եկամուտներ: Տարբերության խնդիրը հիմնականում կրճատվում է, քանի որ կապիտալ ծախսերը թերակատարվել են, եթե այս տեսանկյունից ենք նայում հարցին, ապա վիճակը վատ է: Ստացվում է, որ պետական պարտքի աճի տեմպը շատ ավելի բարձր է, քան ծրագրվածը: Բայց ծախսերը ծրագրվածից ավելի շատ են: Խնդիրը գումարի խելամիտ օգտագործման մեջ է:

– Իսկ ի՞նչ կասեք ներքին պարտքի մասին, այն եւս բավականին մեծ է:

– Խոսքը պետական պարտքի ներքին եւ արտաքին կողմերի մասին է: Արտաքին պարտքի փոխարինում տեղի ունեցավ ներքին պարտքով, ինչը նորմալ երեւույթ է: Արտաքին պարտքը եթե վճարում ես օտարներին, ապա ներքին պարտքը հնարավորություն է տալիս, որ ազգաբնակչությունը գումար տա պետությանը եւ շահի: Լայն իմաստով՝ այն հասարակություն-իշխանություն լրացուցիչ կապի գործոն է դառնում: Սա նաեւ կառավարության պատասխանատվությունն է ավելացնում, կան այսպիսի գործոններ, որոնք պետք է հաշվի առնել:

– Իշխանությունը տպավորություն է ստեղծում, որ պետական պարտքը բացառապես պետության ուսերին է, արդյո՞ք դա այդպես է, եւ արդյո՞ք այս ամենից ամենաշատը հենց ժողովուրդը չի տուժում, իսկ իշխանության կյանքում ոչինչ չի փոխվում․ պարտքը կաճի, թե կնվազի` նրանք շարունակում են բյուջեի հաշվին ապրել, անկախ նրանից, թե ինչքան անտնտեսվար են գտնվել, ինչպիսի սխալ դրամավարկային քաղաքականություն են վարել:

– Պետությունը գոյատեւում է անմիջապես ժողովրդի հաշվին, այլ հնարավորություն չունի ուղղակի: Եթե այս տեսանկյունից ենք նայում, ամեն բան հստակ է, պետությունը պարտք է վերցնում, որովհետեւ չի կարողանում համապատասխան եկամուտ հավաքագրել: Այսինքն` չի ձեւավորում այն վստահության մթնոլորտը, տնտեսական իրավիճակը, որպեսզի կարողանա հարկերով հավաքագրել միջոցներ: Այդ պատճառով էլ դրսից միջոցներ են բերում, որպեսզի կարողանան գոյատեւել:

– Իսկ ժողովրդի վրա այս ամենն ինչպե՞ս է ազդում: Նրա վրա ի՞նչ ֆինանսական բեռ է ավելանում:

– Հարկերի տեսքով` գույքահարկ, եկամտային հարկ եւ այլն: Իշխանությունը պետք է այնքան լավ աշխատի, որ բոլորը հարկեր վճարեն, ինչպես նաեւ՝ տնտեսական միջավայրը զարգանա: Պետք է բիզնեսներն ավելանան, քաղաքացիներն ավելի շատ հարկեր վճարեն:

ՀԳ․ Նկատենք, որ մեզ մոտ վերջին տարիներին հարկերն ու տուրքերն անշեղորեն ավելանում են, աշխատող մարդն արդեն իր եկամտի 23 տոկոսն է որպես հարկ վճարում: Եվ ի՞նչ բիզնեսների ավելանալու մասին կարող է խոսք լինել, երբ Նիկոլ Փաշինյանի անձնական հրահանգով ընդդիմադիր գործարարներին ունեզրկում են եւ մարդու մասնավոր սեփականությունը խլում` պետությանը զրկելով ահռելի հարկերից:

Իհարկե, հուզիչ տեսարան էր ե՛ւ Վեհափառին Մայր Աթոռից մինչեւ դատարան ուղեկցող երթը, ե՛ւ Սուրբ ու անմահ պատարագի Հիշատակի հատվածի երգեցողությունը ճանապարհին, ե՛ւ նիստից հետո Մայր Աթոռում միասնական աղոթքը, ե՛ւ այն ցնծությունը, որով մարդիկ դիմավորեցին դատավորի ինքնաբացարկն ու այդ գործի քննությունից հրաժարվելը: Սիրուն, հայեցի բան կար այդ տեսարանների մեջ, սեփական ինքնությունը, հավատքը պահպանելուն ուղղված ջանք, որն այնքան քիչ ենք տեսնում վերջին տարիներին: Բայց այդ տեսարանների մեջ նաեւ մի շատ ցավալի բան կար` հայ մարդն իր ինքնությունը փորձում է պաշտպանել ոչ թե օտարի, թշնամու ոտնձգություններից, այլ սեփական, իր իսկ ձեռքով ձեւավորած իշխանությունից: Ոչ թե ասպատակող թուրքն ու արաբն են հարձակվել մեր Եկեղեցու, մեր ինքնության, մեր արժեքային համակարգի, մեր հոգեւոր առաջնորդի վրա, այլ մեր սեփական` հայկական իշխանությունը` իր իրավապահներով, իր ժանդարմերիայով, պատժիչ համակարգով: Դրա համար են մարդիկ այս օրերին համատարած հայտարարում, որ սա աննախադեպ, աններելի, պատմության մեջ առաջին անգամ եւ որեւէ երկրում չպատահած հաշվեհարդար է, ամոթալի իրողություն, ամոթի օր:

Բայց այս տեսարանների մեջ նաեւ ահավոր խեղճություն կար, նվաստացման ու անզորության արձանագրում: Մենք` հայերս, չենք կարողանում «չհայերի» դեմն առնել, նրանց դժոխային ծրագրերը տապալել, մեր արժեքներն ու ինքնությունն այնքան անառիկ դարձնել, որ մի խումբ մարդիկ, վստահ եմ` հանրության փոքրամասնությունը, որոշում են բոլորիս ճակատագիրը, վտանգում են մեր երկիրը, դատում են մեր Եկեղեցին, մեր ձեռքից խլում են մեր սրբությունները, մեր երկրի դարպասները բացում են թշնամու առաջ: Հանրության տգետ, չքավոր, ցածր ինքնագիտակցություն ունեցող մի խավ որոշում է մեր` կրթվածներիս, քրիստոնյաներիս, հայրենիքը սիրողներիս ապագան: Այդ խավն է իշխանության պահում մեր ապագան վտանգող, մեզ վնասներ ու վտանգներ բերող իշխանատենչ այս խմբակին, որը ոչ մի սրբություն չունի` ո՛չ կրոնական, ո՛չ ազգային, ո՛չ արժեհամակարգային:

Այս խեղճության ու անզորության դրսեւորումները, ի դեպ, ամենուր աչք են զարնում` անգամ Ազգային ժողովում, որտեղ պարտվածների խմբակը հոխորտում է, իսկ ընդդիմադիրներն արդարանում են: Սոցցանցերում` որտեղ ֆեյքերը, նիկոլապաշտները հարձակվում են, իսկ գրագետ ու հայրենատեր մարդիկ` նահանջում, լռում: Այդ խեղճության ու անզորության դրսեւորումն են անգամ մեքենաների այն խմբակային ազդանշանները, որով ամեն օր ուղեկցում են Նիկոլ Փաշինյանի շարասյունը երեւանցի վարորդները` դրանով հայտնելով իրենց բացասական վերաբերմունքը նրա պաշտոնավարման նկատմամբ, բայցեւ արձանագրելով իրենց անկարողությունը` նրան այդ պաշտոնից հեռացնելու հարցում: