Month: April 2026

Ռուսաստանը կփորձի կարգավորել Հայաստանի վրա ճնշումը՝ խոչընդոտելու նրա ԵՄ-ի հետ հարաբերություններին, միաժամանակ փորձելով խուսափել հակազդեցությունից, որը կհեռացնի Երևանը Մոսկվայից։ Մերձավոր Արևելքում երկարատև անկայունությունը կսահմանափակի Հայաստանի կողմից աջակցվող տարածաշրջանային առևտրային միջանցքների մոտակա առաջընթացը․ գրել է Stratfor վերլուծական կենտրոնը:

Ինչպես նշվել է, տարիների լարված հարաբերությունների ֆոնին՝ Փաշինյանի՝ Մոսկվա այցի հիմնական նպատակը, կարծես, Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի երկաթուղիների նկատմամբ վերահսկողության խնդրահարույց հարցն էր, որը Երևանը համարում է կարևորագույն ենթակառուցվածք: Այդ հարցն ավելի հրատապ է դարձել, քանի որ Հայաստանը հետապնդում է ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող «Թրամփի երթուղու» (TRIPP) տարանցիկ հնարավորությունները։

Հայաստանի համար օգուտներ ստանալն ավելի դժվար կլինի, եթե երկաթուղային համակարգը մնա ռուսական պետական ընկերության վերահսկողության տակ: Թվում է, թե Երևանն ունի հավանական պայմանագրային հիմք՝ կոնցեսիայի վաղաժամկետ դադարեցման համար, եթե կարողանա ապացուցել, որ ռուսական օպերատորը չի կատարել իր հիմնական պարտավորությունները, այդ թվում՝ 2008 թվականի համաձայնագրով ստանձնած ներդրումային պարտավորությունները: Առայժմ Հայաստանը առաջ է մղել բարեկամ երկրի կողմից գնման այլընտրանքը, որի համաձայն՝ «Ռուսական երկաթուղիները» կվաճառեն կամ կփոխանցեն իրենց կոնցեսիոն իրավունքները երրորդ երկրի, որը ընդունելի է երկու կողմերի համար: Մոսկվան մինչ այժմ մերժել է այդ առաջարկը՝ զգուշացնելով, որ վեճը կարող է տարածվել ավելի լայն երկկողմ տնտեսական հարաբերությունների վրա, և կրկնապատկել է իր սպառնալիքներն՝ օգտագործելու առևտուրը, միջուկային էներգիան, բիզնեսի հասանելիությունը և այլ տնտեսական լծակներ Հայաստանի դեմ: Ռուսաստանը, հավանաբար, կշարունակի փնտրել Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելու եղանակներ: Կրեմլն էլ, հավանաբար, չի հրաժարվի երկաթուղային կոնցեսիաներից, քանի որ դա կնշանակի հրաժարվել իր դերից Հայաստանի ռազմավարական ենթակառուցվածքներում և կապի ճարտարապետությունում, որը Երևանը փորձում է կառուցել՝ Ռուսաստանից իր կախվածությունը նվազեցնելու համար: Դրա փոխարեն Մոսկվան, հավանաբար, կփորձի պաշտպանել այդ դիրքորոշումն այլ միջոցներով: Մոսկվան ունի բազմաթիվ լծակներ՝ Երևանի դեմ օգտագործելու համար:

Ռուսաստանի ցանկացած արձագանքի ծավալը և ժամկետները, հավանաբար, մասամբ կախված կլինեն նրանից, թե ինչ կապահովի Հայաստանը մայիսի 4-5-ը Երևանում կայանալիք ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովում, հատկապես, եթե Բրյուսելը կոնկրետ աջակցություն առաջարկի կապի, էներգետիկայի կամ ավելի լայն քաղաքական կապերի հարցում՝ հունիսյան ընտրություններից առաջ: Ընդհանուր առմամբ, որքան Եվրամիությունն ավելի ամուր աջակցի Հայաստանի եվրոպամետ ուղուն, այնքան ավելի հավանական է, որ Կրեմլը կեզրակացնի, որ պետք է գործի:

Մոտ ապագայում ամենաարդյունավետ միջոցառումները, հավանաբար, կլինեն առևտրային և մաքսային սահմանափակումները, որոնք արագ կհարվածեն հայ արտահանողներին՝ միևնույն ժամանակ թույլ տալով Կրեմլին հաշվարկել վնասն՝ առանց պաշտոնական խզման տեսանելիության: Ռուսաստանը կարող է նաև բարձրացնել իր գազի արտահանման գինը կամ վերանայել մատակարարման պայմանները: Բացի այդ՝ Մոսկվան կարող է ընդլայնել առճակատումն այլ ոլորտներում՝ Հայաստանում Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող ռազմավարական ենթակառուցվածքային ակտիվների, այդ թվում՝ Մեծամորի ատոմակայանի, ինչպես նաև Գյումրու բազայում իր ռազմական ներկայության միջոցով: Ռուսաստանը կարող է նաև թիրախավորել դրամական փոխանցումները կամ Ռուսաստանի աշխատաշուկա մուտք գործելը, ինչը ցավոտ կլինի Հայաստանի համար, բայց նաև կարող է օտարացնել հայ հասարակության լայն շրջանակներին։ Սակայն այս և այլ քայլերը վկայում են Կրեմլի ընտրողաբար գործելու հավանական ջանքերի մասին, քանի որ նման հարկադրական գործողությունները կարող են խթանել հակառուսական տրամադրությունները Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ և կարող են արագացնել Երևանի երկարաժամկետ ջանքերը՝ թուլացնելու Ռուսաստանի վերահսկողությունն իր տրանսպորտի, էներգետիկայի և այլ ռազմավարական ոլորտների նկատմամբ։

Մերձավոր Արևելքում անկայունությունը, հավանաբար, կհետաձգի TRIPP-ի իրականացումը մոտ ապագայում, բայց դա կարող է նաև ամրապնդել Հարավային Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում ոչ ռուսական միջանցքների երկարաժամկետ ռազմավարական հիմնավորումը: Մերձավոր Արևելքում առաջիկա ամիսներին մշտապես բարձրացած աշխարհաքաղաքական ռիսկը, հավանաբար, կդանդաղեցնի TRIPP-ի առաջընթացը, քանի որ արևմտյան գործընկերները վերագնահատում են Հայաստան-Իրան սահմանի երկայնքով ներդրումներ կատարելու կենսունակությունը: Սա նաև կհետաձգի ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող կազմակերպության ստեղծումը, որը կմշակի և կշահագործի երթուղին:

TRIPP-ի ցանկացած խոչընդոտ կարող է խաթարել Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացի թափը՝ հետաձգելով դրա հիմնական տնտեսական խթաններից մեկը: Սակայն, եթե Իրանում պատերազմը վերածվի երկարատև, ցածր ինտենսիվության հակամարտության, կամ եթե խափանումները շարունակեն սահմանափակել Ադրբեջանի մուտքը դեպի Նախիջևան՝ Իրանի միջոցով, Բաքուն կբախվի Հայաստանով այլընտրանքային երթուղիներ մշակելու աճող անհրաժեշտության հետ, ինչը կամրապնդի TRIPP-ի ինչպես առևտրային հիմնավորումն, այնպես էլ քաղաքական տրամաբանությունը: Այդ միջավայրում Հարավային Կովկասում ավելի անվտանգ Արևելք-Արևմուտք կապերի պահանջարկը մեծանում է։ Սա չի երաշխավորի Հայաստանին ռուսական ազդեցությունից լիովին անջատվելը, բայց կընդլայնի նրա մանևրելու հնարավորությունը՝ երկիրն ավելի ամուր կերպով ներգրավելով տարածաշրջանային կապի շրջանակում, որն ավելի քիչ կախված է Մոսկվայից։

Ռուսաստանը կփորձի կարգավորել Հայաստանի վրա ճնշումը՝ խոչընդոտելու նրա ԵՄ-ի հետ հարաբերություններին, միաժամանակ փորձելով խուսափել հակազդեցությունից, որը կհեռացնի Երևանը Մոսկվայից։ Մերձավոր Արևելքում երկարատև անկայունությունը կսահմանափակի Հայաստանի կողմից աջակցվող տարածաշրջանային առևտրային միջանցքների մոտակա առաջընթացը․ գրել է Stratfor վերլուծական կենտրոնը:

Ինչպես նշվել է, տարիների լարված հարաբերությունների ֆոնին՝ Փաշինյանի՝ Մոսկվա այցի հիմնական նպատակը, կարծես, Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի երկաթուղիների նկատմամբ վերահսկողության խնդրահարույց հարցն էր, որը Երևանը համարում է կարևորագույն ենթակառուցվածք: Այդ հարցն ավելի հրատապ է դարձել, քանի որ Հայաստանը հետապնդում է ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող «Թրամփի երթուղու» (TRIPP) տարանցիկ հնարավորությունները։

Հայաստանի համար օգուտներ ստանալն ավելի դժվար կլինի, եթե երկաթուղային համակարգը մնա ռուսական պետական ընկերության վերահսկողության տակ: Թվում է, թե Երևանն ունի հավանական պայմանագրային հիմք՝ կոնցեսիայի վաղաժամկետ դադարեցման համար, եթե կարողանա ապացուցել, որ ռուսական օպերատորը չի կատարել իր հիմնական պարտավորությունները, այդ թվում՝ 2008 թվականի համաձայնագրով ստանձնած ներդրումային պարտավորությունները: Առայժմ Հայաստանը առաջ է մղել բարեկամ երկրի կողմից գնման այլընտրանքը, որի համաձայն՝ «Ռուսական երկաթուղիները» կվաճառեն կամ կփոխանցեն իրենց կոնցեսիոն իրավունքները երրորդ երկրի, որը ընդունելի է երկու կողմերի համար: Մոսկվան մինչ այժմ մերժել է այդ առաջարկը՝ զգուշացնելով, որ վեճը կարող է տարածվել ավելի լայն երկկողմ տնտեսական հարաբերությունների վրա, և կրկնապատկել է իր սպառնալիքներն՝ օգտագործելու առևտուրը, միջուկային էներգիան, բիզնեսի հասանելիությունը և այլ տնտեսական լծակներ Հայաստանի դեմ: Ռուսաստանը, հավանաբար, կշարունակի փնտրել Հայաստանի վրա ճնշում գործադրելու եղանակներ: Կրեմլն էլ, հավանաբար, չի հրաժարվի երկաթուղային կոնցեսիաներից, քանի որ դա կնշանակի հրաժարվել իր դերից Հայաստանի ռազմավարական ենթակառուցվածքներում և կապի ճարտարապետությունում, որը Երևանը փորձում է կառուցել՝ Ռուսաստանից իր կախվածությունը նվազեցնելու համար: Դրա փոխարեն Մոսկվան, հավանաբար, կփորձի պաշտպանել այդ դիրքորոշումն այլ միջոցներով: Մոսկվան ունի բազմաթիվ լծակներ՝ Երևանի դեմ օգտագործելու համար:

Ռուսաստանի ցանկացած արձագանքի ծավալը և ժամկետները, հավանաբար, մասամբ կախված կլինեն նրանից, թե ինչ կապահովի Հայաստանը մայիսի 4-5-ը Երևանում կայանալիք ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովում, հատկապես, եթե Բրյուսելը կոնկրետ աջակցություն առաջարկի կապի, էներգետիկայի կամ ավելի լայն քաղաքական կապերի հարցում՝ հունիսյան ընտրություններից առաջ: Ընդհանուր առմամբ, որքան Եվրամիությունն ավելի ամուր աջակցի Հայաստանի եվրոպամետ ուղուն, այնքան ավելի հավանական է, որ Կրեմլը կեզրակացնի, որ պետք է գործի:

Մոտ ապագայում ամենաարդյունավետ միջոցառումները, հավանաբար, կլինեն առևտրային և մաքսային սահմանափակումները, որոնք արագ կհարվածեն հայ արտահանողներին՝ միևնույն ժամանակ թույլ տալով Կրեմլին հաշվարկել վնասն՝ առանց պաշտոնական խզման տեսանելիության: Ռուսաստանը կարող է նաև բարձրացնել իր գազի արտահանման գինը կամ վերանայել մատակարարման պայմանները: Բացի այդ՝ Մոսկվան կարող է ընդլայնել առճակատումն այլ ոլորտներում՝ Հայաստանում Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող ռազմավարական ենթակառուցվածքային ակտիվների, այդ թվում՝ Մեծամորի ատոմակայանի, ինչպես նաև Գյումրու բազայում իր ռազմական ներկայության միջոցով: Ռուսաստանը կարող է նաև թիրախավորել դրամական փոխանցումները կամ Ռուսաստանի աշխատաշուկա մուտք գործելը, ինչը ցավոտ կլինի Հայաստանի համար, բայց նաև կարող է օտարացնել հայ հասարակության լայն շրջանակներին։ Սակայն այս և այլ քայլերը վկայում են Կրեմլի ընտրողաբար գործելու հավանական ջանքերի մասին, քանի որ նման հարկադրական գործողությունները կարող են խթանել հակառուսական տրամադրությունները Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ և կարող են արագացնել Երևանի երկարաժամկետ ջանքերը՝ թուլացնելու Ռուսաստանի վերահսկողությունն իր տրանսպորտի, էներգետիկայի և այլ ռազմավարական ոլորտների նկատմամբ։

Մերձավոր Արևելքում անկայունությունը, հավանաբար, կհետաձգի TRIPP-ի իրականացումը մոտ ապագայում, բայց դա կարող է նաև ամրապնդել Հարավային Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում ոչ ռուսական միջանցքների երկարաժամկետ ռազմավարական հիմնավորումը: Մերձավոր Արևելքում առաջիկա ամիսներին մշտապես բարձրացած աշխարհաքաղաքական ռիսկը, հավանաբար, կդանդաղեցնի TRIPP-ի առաջընթացը, քանի որ արևմտյան գործընկերները վերագնահատում են Հայաստան-Իրան սահմանի երկայնքով ներդրումներ կատարելու կենսունակությունը: Սա նաև կհետաձգի ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող կազմակերպության ստեղծումը, որը կմշակի և կշահագործի երթուղին:

TRIPP-ի ցանկացած խոչընդոտ կարող է խաթարել Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության գործընթացի թափը՝ հետաձգելով դրա հիմնական տնտեսական խթաններից մեկը: Սակայն, եթե Իրանում պատերազմը վերածվի երկարատև, ցածր ինտենսիվության հակամարտության, կամ եթե խափանումները շարունակեն սահմանափակել Ադրբեջանի մուտքը դեպի Նախիջևան՝ Իրանի միջոցով, Բաքուն կբախվի Հայաստանով այլընտրանքային երթուղիներ մշակելու աճող անհրաժեշտության հետ, ինչը կամրապնդի TRIPP-ի ինչպես առևտրային հիմնավորումն, այնպես էլ քաղաքական տրամաբանությունը: Այդ միջավայրում Հարավային Կովկասում ավելի անվտանգ Արևելք-Արևմուտք կապերի պահանջարկը մեծանում է։ Սա չի երաշխավորի Հայաստանին ռուսական ազդեցությունից լիովին անջատվելը, բայց կընդլայնի նրա մանևրելու հնարավորությունը՝ երկիրն ավելի ամուր կերպով ներգրավելով տարածաշրջանային կապի շրջանակում, որն ավելի քիչ կախված է Մոսկվայից։