2026թ․ մարտի 12-ին «Էկոլուր» տեղեկատվական ՀԿ-ի մամուլի ակումբում տեղի ունեցավ «Ատոմային էներգետիկայի խնդիրներն ու հեռանկարները Հայաստանում» թեմայով մասնագիտական քննարկում։
«Հայաստանի ատոմային էներգետիկայի հիﬓախնդիրները» թեմայով քննարկմամբ հանդես եկավ էներգետիկայի ոլորտի փորձագետ Արա Մարջանյանը։ Իր ելույթում նա անդրադարձավ ատոմային էներգետիկայի ոլորտի մի քանի կարևոր հարցերի և իրադարձությունների։
Հայաստանի Հանրապետության` մի կողմից և Եվրոպական միության և Ատոմային էներգիայի եվրոպական համայնքի ու դրանց անդամ պետությունների` մյուս կողմից, միջև կնքված համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը ՝ (CEPA) և ՀԱԷԿ
«Ամբողջ CEPA-ի աշխարհաքաղաքական և էներգետիկ բովանդակությունը զետեղված է 2-րդ գլխի 42-րդ հոդվածում։ Այստեղ խոսքը նրա մասին է, որ խաղաղ միջուկային ատոմի տիրույթում Հայաստանը պետք է փակի և ապագործարկի Մեծամորի ատոմակայանը, նպատակ, որը միանգամայն համահունչ է նաև Հայաստանի Հանրապետության կառավարության նպատակին։ Եվ կա հետաքրքիր հավելում դրան`”the need for its replacement with new capacity to ensure the energy security of the Republic of Armenia” (հաշվի առնելով նոր հզորությամբ դրա փոխարինման անհրաժեշտությունը Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ անվտանգությունը և կայուն զարգացման պայմաններն ապահովելու նպատակով):
Այս արտահայտությունը Հայաստանին որոշակի լուֆտի հնարավորություն է տալիս՝ Մեծամորի ատոմակայանը փակել փոխարինող հզորության առկայության դեպքում: Սակայն այստեղ կա մեկնաբանության հնարավորություն, ի՞նչ է նշանակում «replacement», այսինքն՝ փոխարինող հզորությունը։ Միացյալ Նահանգների նախագահ Դոնալդ Թրամփի առաջին պաշտոնավարման վարչակազմը, օրինակ, փոխանակող հզորության տակ հասկանում էր ֆոտովոլտային արեգակնային էլեկտրաէներգիա։ 440 ՄՎտ հզորությամբ աշխատող ատոմային բլոկ ունես, բավարար է՝ ունենաս 440 ՄՎտ տեղակայված ֆոտոովոլտային արեգակնային հզորություն։ Իսկ այժմ մենք ունենք 2 անգամ ավելի շատ արևային ֆոտովոլտային կայաններ, քան դա է, և դա կարող է մեկնաբանվել որպես բավարար փոխարինող հզորություն, սա մի մեկնաբանություն։ Երկրորդ մեկնաբանությունը պրոֆեսիոնալ էներգետիկների մեկնաբանությունն է, որ ատոմային տեղակայված, երաշխավորված հզորությունը ենթակա է դիսպեչերիզացիայի այն առումով, որ տարվա կտրվածքով դուք ունեք երաշխավորված դրվածքային հզորություն։ Այստեղ էլ շատ նուրբ բան կա։ Եվ փոխարինող հզորություն այս դեպքում նշանակում է, որ դու պետք է ունենաս ոչ թե 440 մեգավատ ցանկացած տեղակայված հզորություն, այլ երաշխավորված 440 մեգավատ տեղակայված հզորություն»,- ասաց Արա Մարջանյանը։
Արձագանքելով ասվածին՝ ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարության էներգետիկ տարածաշրջանային շուկաների բաժնի պետ Հովհաննես Աբրահամյանն ասաց, որ թեպետ CEPA համաձայնագրի հաստատված տեքստում բացակայում է միջուկային՝ nuclear բառը, սակայն բանակցող կողմերի միջև եղել է հասկացվածությունը, որ խոսքը նոր միջուկային հզորության մասին է։
Հայաստանը միացել է մինչև 2050 թվականը միջուկային էներգիայի եռապատկման հռչակագրին
ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության մասին շրջանակային կոնվենցիայի կողմերի 28-րդ համաժողովի (COP 28 ) ժամանակ աշխարհի 25 երկիր, այդ թվում նաև Հայաստանը, ստորագրել են Մինչև 2050թ․ Երկիր մոլորակում ատոմային տեղակայված հզորությունների եռապատկման մասին հռչակագիրը։ «Երկու օր առաջ հռչակագրին միացան Չինաստանը, Բրազիլիան, Իտալիան և Բելգիան։ Այսպիսով, այսօր 32 երկիր է այդ հռչակագրի տակ։ Այդ հանգամանքը մենք նշել ենք Փարիզյան համաձայնագրի ներքո ՀՀ 2026-2035 թվականների ազգային մակարդակով սահմանված հանձնառությունների փաստաթղթում, որը հաստատվել է ՀՀ կառավարության որոշմամբ»,- ասաց Արա Մարջանյանը։
Փորձագետը նշեց, որ Հայաստանը բանակցություններ է վարում ԱՄՆ-ի հետ՝ միանալու ԱՄՆ 123 համաձայնագրին։ «Սա Միացյալ Նահանգների և գործընկեր երկրի միջև երկկողմ համաձայնագրերի մեխանիզմ է, որը հղում է կատարում 1954 թվականի Միացյալ Նահանգների Ատոմային էներգետիկայի դաշնային օրենքի 123-րդ հոդվածին։ Այս առանձին երկկողմ համաձայնագրերով Միացյալ Նահանգները կազմակերպում են իրենց աշխատանքը գործընկեր երկրի հետ խաղաղ նպատակներով ատոմային էներգետիկայի զարգացման ուղղությամբ»։
Մոդուլային ատոմային կայաններ, դիսպետչերավորված հզորությունը
2026թ․ մարտի 10-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Փարիզում մասնակցել է Միջուկային էներգիայի երկրորդ գագաթնաժողովին, որտեղ հանդես է եկել ելույթով։ Իր խոսքում նա մասնավորապես նշել է․ «Շատ երկրներ այժմ գիտակցում են, որ միջուկային էներգիան՝ որպես կարգավորվող, ցածր ածխածնային էներգիայի աղբյուր, կարող է լավ համագործակցել վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների հետ, այլ ոչ թե մրցակցել դրանց հետ»։ Անդրադառնալով «կարգավորվող»՝ անգլերեն ««Dispatchable power» արտահայտությանը՝ Արա Մարջանյանն ասաց․ ««Dispatchable power»-ը այն հզորությունն է, որը կենտրոնական դիսպետչերը՝ մեր պարագայում համակարգի օպերատորը, կարող է իր հրահանգներով իջեցնել կամ բարձրացնել։ Մոտավորապես շաբաթուկես առաջ Տարածքային կառավարման նախարար պարոն Խուդաթյանն ասաց, որ հիմնական շարժառիթներից մեկը, որ Հայաստանը ընտրել է մոդուլային կայանների տարբերակը նոր բլոկի կառուցման համար, այն է, որ մենք ունենք տեղակայված հսկայական Ֆոտովոլտային արեգակնային հզորություն, և որոշակի պարագայում անհրաժեշտ է լինում հզորությունները կարգավորել, օրինակ, իջեցնել ատոմային կայանի արտադրանքը։ Դա պրոֆեսիոնալ էներգետիկայի տեսանկյունից շատ կոպիտ սխալ է․ատոմային էներգետիկան, ատոմային բլոկերը, մանավանդ հզոր բլոկերը պետք է աշխատեն հաստատուն ռեժիմով և ապահովեն բազային բեռի փակումը հնարավորինս կայուն ռեժիմով»,- ասաց Արա Մարջանյանը։
Նա հիշեցրեց, որ 2023 թ․ հունիսի 6-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրել է 601 որոշումը, որով ստեղծվել է միջգերատեսչական հանձնաժողով Հայաստանում նոր միջուկային էներգաբլոկ կառուցելու, փոքր մոդուլյար ռեակտորներ տեղակայելու նպատակահարմարության, ինչպես նաև անհրաժեշտ տեխնոլոգիաների ընտրության նպատակով վերլուծություններ իրականացնելու և հետագա քայլերի հաջորդականությունը սահմանելու վերաբերյալ հարցերի քննարկման նպատակով։
Այս որոշման ընդունումից երկու ամիս անց՝ օգոստոսի 5-ին, «Հայաստանի էներգետիկ նախաձեռնություն» ՀԿ-ի կողմից կազմակերպված պրոֆեսիոնալ կլոր սեղանի մասնակից մասնագետները նշել են, որ խոսել փոքր մոդուլային կայանների մասին վաղաժամ է, ոչ հիմնավորված և հեռանկար չունեցող որոշում Հայաստանի համար։
Ըստ Մարջանյանի՝ 2023թ․ Հայաստանից մեծ պատվիրակություն է այցելել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ՝ ծանոթանալու համար Միացյալ Նահանգներում ընթացող ատոմային էներգիային ուղղված գործառույթներին։ Պատվիրակությունն այցելել է «NuScale Power Corporation» ընկերության կողմից մշակված և առաջարկվող փոքր մոդուլային ռեակտորի շնորհանդեսին։ Վերադառնալուց հետո՝ 3 ամիս անց սույն ընկերությունը հայտարարել է իր սնանկության մասին և որ դադարեցնում է իր աշխատանքները փոքր մոդուլային ռեակտորի նախագծի մշակման ուղղությամբ։
«Մեզանում բացակայում է հստակ պատկերացում, թե ինչ տեղի ունեցավ Միացյալ Նահանգներում վերջին 15 տարիներին ատոմային էներգետիկայի ուղղությամբ։ 2016 թվականի վերջին, 2017 թվականի սկզբին Միացյալ Նահանգներում հասունացավ շատ խիստ և շատ լուրջ այն հասկացությունը, որ Միացյալ Նահանգներն ուղղակի չափազանց հետ է մնացել Ռուսաստանից և Չինաստանից ատոմային էներգետիկայի բնագավառում, և երկիրը կանգնած է ուղղակի ոլորտը կորցնելու վտանգի առաջ։ Անցած, 50 տարիների ընթացքում Միացյալ Նահանգներում թողարկվել է միայն 2 հատ ատոմային ռեակտոր, անցած կես դարում Միացյալ Նահանգները չեն կառուցել Միացյալ Նահանգնեից դուրս որևիցե ատոմակայան»,- ասա Արա Մարջանյանը։ Նա նշեց, որ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի երկրորդ պաշտոնավարման ժամանակահատվածում Թրամփն առաջարկում է չեղարկել նախորդ բոլոր բնապահպանական նորմերը, որոնք ղեկավարում են ատոմային էներգետիկայի զարգացումը և նոր նորմեր մտցնել: Առաջարկում է հանել ALARA («As Low As Reasonably Achievable» այնքան ցածր, որքան խելամտորեն հասանելի է) սկզբունքը, որը ճառագայթային անվտանգության հիմնարար սկզբունք է և նպատակ ունի իոնացնող ճառագայթման ազդեցությունը հասցնել նվազագույնի։ Այն հավասարակշռում է անվտանգությունը տնտեսական և սոցիալական գործոնների հետ՝ օգտագործելով ժամանակի, հեռավորության և պաշտպանության միջոցներ։ Թրամփը նաև առաջարկում է հանել Linear No-Threshold (LNT) մոդելը, որը գնահատում է ռադիացիոն վտանգներն ատոմային էներգետիկայի տեսանկյունից։ «Սա հիմնահատակ փոխում է ամբողջ Միացյալ Նահանգների, այսպես ասած, ատոմային էներգետիկայի իրավաբանական, բնապահպանական, ադմինիստրատիվ համակարգը»,- ասաց Արա Մարջանյանը։
Մարտ 23, 2026 at 17:31
