Հունգարիայի Սահմանադրական դատարանը երկուշաբթի՝ օգոստոսի 17-ին, կքննարկի երկրի Հիմնական օրենքի 17-րդ ուղղման մի շարք դրույթներին առնչվող դիմումները։ Վիճարկվող նորմերի թվում են նախագահ Տամաշ Շույոկի լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցման մասին դրույթը, խորհրդարանի պատգամավորների պաշտոնավարման ժամկետի սահմանափակումը և Սահմանադրական դատարանի դատավորների համար 70 տարվա առավելագույն տարիքային շեմի վերականգնումը։
Այդ մասին նշվում է Հունգարիայի Սահմանադրական դատարանի կայքում հրապարակված լիագումար նիստի օրակարգում։
Քաղաքականապես առավել նշանակալի է Շույոկի նախագահական մանդատի դադարեցման հետ կապված գործը։ Համապատասխան դրույթը Հիմնական օրենքում ներառվել է Պետեր Մադյարի կառավարության լայնածավալ սահմանադրական բարեփոխման շրջանակում։ Ուղղումը նախատեսում է, որ գործող նախագահի լիազորությունները դադարեցվում են փոփոխությունների ուժի մեջ մտնելուց հետո։
Ավելի վաղ Շույոկն ինքն էր դիմել Սահմանադրական դատարան՝ պահանջելով ստուգել իր լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցում նախատեսող դրույթները։ Սակայն նրա դիմումի քննությունը հետաձգվել էր. 15 դատավորներից յոթը հայտարարել էին ինքնաբացարկ՝ հղում անելով գործով անձնական և անմիջական շահագրգռվածությանը։
Այժմ դատարանը կքննարկի մի քանի փոխկապակցված դիմումներ։ Դրանցից մեկում վիճարկվում է նախագահի մանդատը անմիջականորեն դադարեցնող դրույթի սահմանադրականությունը։ Մյուսներում խոսքը վերաբերում է խորհրդարանի պատգամավորների ընտրվելու ժամկետի սահմանափակմանը և Սահմանադրական դատարանի դատավորների տարիքային ցենզին։
Միևնույն ժամանակ, հենց ուղղման ստուգման հարցում Սահմանադրական դատարանի հնարավորությունները սահմանափակ են։ 2013 թվականին Վիկտոր Օրբանի կառավարության օրոք կատարված փոփոխություններից հետո դատարանը չի կարող գնահատել Հիմնական օրենքի ուղղումների բովանդակությունը և իրավունք ունի դրանք ստուգել հիմնականում ընթացակարգային պահանջների պահպանման տեսանկյունից։
17-րդ ուղղումը Հունգարիայի խորհրդարանն ընդունել է հուլիսի 13-ին։ Դրա օգտին քվեարկել է 139 պատգամավոր, վեցը դեմ են հանդես եկել, մինչդեռ «Ֆիդեսի» և ՔԴՆԿ-ի պատգամավորները բոյկոտել են քվեարկությունը։ Օրինագիծը կառավարության անունից ներկայացրել է վարչապետ Պետեր Մադյարը։
Ուղղումը դարձել է Վիկտոր Օրբանի քաղաքական և ինստիտուցիոնալ ժառանգության ապամոնտաժման նոր կառավարության ավելի լայնածավալ արշավի մի մասը։ «Տիսա» կուսակցությունը գլխավորող Մադյարը դեռ նախընտրական արշավի ընթացքում խոստացել էր փոխարինել նախկին իշխանության կողմից նշանակված պետական ինստիտուտների ղեկավարներին, որոնց նա անվանում էր Օրբանի քաղաքական «խամաճիկներ»։
Շույոկը, որը 2024 թվականին «Ֆիդեսի» խորհրդարանական մեծամասնության պայմաններում ընտրվել էր նախագահ, հանդես էր գալիս ուղղման դեմ։ Նա հայտարարում էր, որ դրա ընդունումը քաղաքական իշխանության չարաշահում է և սպառնում է իրավունքի գերակայության ու իշխանությունների տարանջատման սկզբունքներին։ Չնայած դրան՝ հուլիսի 18-ին նախագահը ստորագրել է ուղղումը՝ հայտարարելով, որ Սահմանադրության համաձայն պարտավոր էր դա անել։
Նախագահական լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցումից բացի, 17-րդ ուղղմամբ սահմանվել է խորհրդարանի պատգամավորի պաշտոնում գտնվելու 12-ամյա առավելագույն ժամկետ, ինչպես նաև վերականգնվել է Սահմանադրական դատարանի դատավորների համար 70 տարվա տարիքային առավելագույն շեմը։ Վերջին միջոցը, մասնավորապես, անդրադարձել է դատարանի նախագահ Պետեր Պոլտին, որը նշանակվել էր Օրբանի կառավարության օրոք։
Շույոկի լիազորությունների դադարեցումից հետո խորհրդարանը Հունգարիայի նոր նախագահ է ընտրել Գերագույն դատարանի նախկին նախագահ Անդրաշ Բակային։ Քվեարկությունը տեղի է ունեցել օգոստոսի 11-ին։ Թեկնածությանը աջակցել է 140 պատգամավոր, մինչդեռ «Ֆիդեսը» բոյկոտել է նիստը։