Amnesty International միջազգային կազմակերպությունը հրապարակել է իր տարեկան զեկույցը՝ «Մարդու իրավունքների վիճակը աշխարհում 2026 թ-ին»։ Այն գնահատում է ազգային, տարածաշրջանային և համաշխարհային զարգացումները մարդու իրավունքների լայն շրջանակի թեմաներով: Զեկույցն ընդգծում է, թե ինչպես են պետությունները խաթարել միջազգային կանոնների վրա հիմնված համակարգը՝ խոչընդոտելով միլիոնավոր մարդկանց կյանքի վրա ազդող խնդիրների լուծմանը: Այն նաև բացահայտում է զինված հակամարտությունների, այլախոհության ճնշման, խտրականության, տնտեսական և կլիմայական անարդարության, մարդասիրական օգնության կտրուկ դադարեցման և տեխնոլոգիաների չարաշահման միտումները:
Զեկույցը փաստաթղթավորում է մարդու իրավունքների հետ կապված մտահոգությունները 2025 թվականի ընթացքում 144 երկրներում:
Ըստ այդմ՝ Հայաստանն ու Ադրբեջանը որևէ առաջընթաց չեն գրանցել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտության ընթացքում ենթադրյալ խախտումների համար պատասխանատվության ենթարկելու հարցում: Պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների բոլոր մեղադրանքները պետք է ենթարկվեն անաչառ և անկախ հետաքննությունների, այդ թվում՝ համընդհանուր իրավասության սկզբունքի միջոցով:
Հայաստանը դժվարանում էր բնակարանով և ապրուստի միջոցներով ապահովել Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված ավելի քան 100,000 մարդկանց: Միևնույն ժամանակ՝ Ադրբեջանի իշխանությունները չեն կարողացել ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունից տուժած մարդկանց պաշտպանությունը։ Հոկտեմբերին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը պարտավորեցրել է Ադրբեջանին տրամադրել տեղեկություններ՝ 23 հայ բանտարկյալների կալանքի և առողջական պայմանների մասին, որոնցից ութը փաստացի ԼՂ-ի նախկին պաշտոնյաներ են։
Ընդհանուր առմամբ՝ ՀՀ-ի վերաբերյալ միջազգային կառույցը եզրակացնում է, որ երկրում իրավապաշտպանների և լրագրողների դեմ դատական հայցերը սահմանափակել են խոսքի ազատությունը։ Շարունակվել են մտահոգությունները ոստիկանության կողմից անօրինական ուժի կիրառման համար պատասխանատվության բացակայության վերաբերյալ։ Դեմքի ճանաչման համակարգն ընդլայնող նոր օրենքը խախտել է անձնական կյանքի իրավունքները։
Կալանավորներին պաշտպանելուն ուղղված երաշխիքները ամրապնդվել են, չնայած բանտում վատ պայմանների վերաբերյալ մտահոգությունները շարունակվել են։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը դատապարտել է ԼԳԲՏ ակտիվիստների և խտրականության դեմ պայքարի օրենսդրության պաշտպանության ձախողումները։
Amnesty International-ը հիշեցրել է, որ հունվարին ՀՀ կառավարությունը ստորագրել է ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր ԱՄՆ-ի հետ։ Մարտին խորհրդարանն ընդունել է «ՀՀ-ի՝ Եվրոպական Միությանն անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին» օրենքն, իսկ օգոստոսին Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահները ստորագրել են ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ կնքված համատեղ հռչակագիր, որի նպատակն է «դադարեցնել ռազմական գործողությունները, լուծել տարածքային վեճերը և ստեղծել առևտրային միջանցք» Հայաստանի հարավով դեպի ադրբեջանական Նախիջևան։ Հայաստանի անցումը դեպի արևմտամետ արտաքին քաղաքականություն և Ռուսաստանի հետ ավանդական կապերը նվազեցնելու ջանքերը քաղաքականապես բաժանարար էին, ինչը խթանում էր ապատեղեկատվական արշավները և ատելության խոսքն ամբողջ երկրում: Հունիսին իշխանությունները հայտարարեցին, որ խափանել են հեղաշրջումը՝ ձերբակալելով Ռուսաստանի հետ կապված ազդեցիկ գործարարի:
Տնտեսական և սոցիալական մարտահրավերները շարունակվել են։ ԱՄՆ արտաքին օգնության ավելի լայն սառեցման շրջանակներում USAID-ի գործողությունների կտրուկ փակումը կրճատել է բազմաթիվ ՀԿ-ների ֆինանսավորումը Հայաստանում, այդ թվում՝ նրանց, ովքեր ձգտում էին սոցիալական և տնտեսական աջակցություն ցուցաբերել խոցելի խմբերին:
Խոսքի ազատություն
«Լրագրողներ առանց սահմանների» միջազգային կազմակերպությունը բարելավել է Հայաստանի վարկանիշն իր մամուլի ազատության մասին ամենամյա զեկույցում: Այնուամենայնիվ, լրատվամիջոցների բևեռացումը, պետությունից խմբագրական անկախության բացակայությունը և լրագրողների անվտանգությունը շարունակում են մտահոգիչ մնալ՝ աճող ապատեղեկատվության և ատելության խոսքի ֆոնին։
Հաղորդվել է, որ կառավարությունը և կորպորատիվ գործիչները նախաձեռնել են նոր ռազմավարական դատական հայցեր հանրային մասնակցության դեմ, որոնց թիրախում են լրագրողներն ու մարդու իրավունքների պաշտպանները, այդ թվում՝ կանանց և շրջակա միջավայրի իրավունքների պաշտպանները։
Ավելին, լրատվամիջոցներին և մարդու իրավունքների պաշտպաններին թիրախավորող դատական հայցերի աճը շարունակել է ունենալ անհանգստացնող ազդեցություն։ Ապրիլ-հունիս ամիսներին լրագրողների և լրատվամիջոցների դեմ հարուցվել է 29 գործ՝ «վիրավորանքի» կամ «զրպարտության» համար։
Հավաքների ազատություն
Ոստիկանության բարեփոխումները չեն կարողացել մեղմել մտահոգությունները ցույցերի ժամանակ չափազանց ուժի կիրառման և ոստիկանության հաշվետվողականության պակասի վերաբերյալ։ Սա հատկապես վերաբերում էր 2024 թվականի մայիս և հունիս ամիսներին հակակառավարական բողոքի ցույցերի ժամանակ մարդու իրավունքների խախտումներին։
Չնայած ոստիկանության կողմից ուժի անօրինական կիրառման բազմաթիվ ապացույցներին՝ հետագա քրեական գործերը հարուցվել են միայն ցուցարարների՝ ընդհանուր առմամբ 16 մարդու դեմ, այլ ոչ թե որևէ ոստիկանի։
Գաղտնիության իրավունք
Օգոստոսին խորհրդարանն ընդունել է փոփոխություններ, որոնք թույլ են տալիս ոստիկանությանը հասանելիություն ունենալ հանրային տարածքներում, այդ թվում՝ տրանսպորտային հանգույցներում և հանրային շենքերում տեղադրված տեսախցիկներից ուղիղ հեռարձակումներին և այդ հեռարձակումներում ինտեգրել դեմքի ճանաչման համակարգը։ Փոփոխությունները մտահոգություններ են առաջացրել օրենքի սարսափեցնող ազդեցության և անձնական կյանքի անձեռնմխելիության, խաղաղ հավաքների ազատության և խտրականությունից ազատության իրավունքների խախտումների վերաբերյալ։
Խոշտանգումներ և վատ վերաբերմունք
Ապրիլին խորհրդարանը փոփոխություններ է կատարել «Ձերբակալվածների և կալանավորվածների հետ վարվելակերպի մասին» օրենքում՝ «կալանավորվածներին պաշտպանելու համար նախատեսված երաշխիքներն ուժեղացնելու համար՝ ներառյալ Ստամբուլի արձանագրության համաձայն վնասվածքների պարտադիր բժշկական փաստաթղթավորումը»։
Հունիսին ՄԱԿ-ի Խոշտանգումների դեմ պայքարի կոմիտեն հրապարակել է իր եզրափակիչ դիտարկումները Հայաստանի հինգերորդ պարբերական զեկույցի վերաբերյալ։ Այն լուրջ մտահոգություններ է հայտնել խոշտանգումների համար ցածր պատիժների, զոհերի համար փոխհատուցման սահմանափակ հասանելիության և քննչական մարմինների անկախության բացակայության վերաբերյալ։ Այն նաև մտահոգություններ է հայտնել նախնական կալանքի բարձր մակարդակի, գերբնակեցման և բանտային վատ պայմանների վերաբերյալ։