Երբ խոսում ենք պատմությունը փոխած կանանց մասին, առաջին հերթին հիշում ենք Կլեոպատրային, Ժաննա դ’Արկին կամ Մարի Կյուրիին։ Սակայն պատմության արխիվներում թաքնված են հանճարեղ գիտնականների, փայլուն քաղաքագետների և ռազմավարների անուններ, որոնց հայտնագործություններն ու որոշումներն ուղղակիորեն ձևավորել են մեր այսօրվա աշխարհը, բայց երկար ժամանակ անարդարացիորեն մնացել են ստվերում։
Ներկայացնում ենք պատմության 5 ամենաազդեցիկ և խելացի կանանց, որոնց անունները պետք է իմանա յուրաքանչյուրը։
1. Էմի Նյոթեր (Emmy Noether) – Մաթեմատիկոս, ով փոխեց տեսական ֆիզիկան
Ալբերտ Էյնշտեյնը նրան անվանել է «մաթեմատիկայի պատմության մեջ ամենանշանակալի և հանճարեղ կինը», սակայն նրա անունը հանրությանը գրեթե անհայտ է։ 20-րդ դարի սկզբին Գերմանիայում Էմի Նյոթերին երկար ժամանակ թույլ չէին տալիս պաշտոնապես դասավանդել համալսարանում միայն այն պատճառով, որ նա կին էր։
- Ինչո՞վ է հայտնի. Նա ձևակերպեց «Նյոթերի թեորեմը», որը դարձավ ժամանակակից տեսական ֆիզիկայի և քվանտային մեխանիկայի հիմնաքարերից մեկը։ Այն կապում է բնության սիմետրիան պահպանման օրենքների (էներգիայի, իմպուլսի) հետ։ Առանց նրա մաթեմատիկական հաշվարկների՝ Էյնշտեյնը չէր կարողանա ամբողջացնել իր Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը։
2. Լուիզա Բոյդ (Louise Boyd) – «Արկտիկայի թագուհին»
Ամերիկացի այս մեծահարուստ ժառանգորդը կյանքը չնվիրեց շքեղ երեկույթներին, այլ իր ողջ կարողությունն ու խելքն օգտագործեց բևեռային հետազոտությունների համար՝ դառնալով աշխարհի առաջին առաջատար կին աշխարհագրագետներից մեկը։
Ռազմավարական դերը. 1920-1930-ական թվականներին նա ղեկավարեց մի քանի վտանգավոր գիտական արշավախմբեր դեպի Գրենլանդիա և Արկտիկա, իրականացրեց առաջին խորքային օդային լուսանկարահանումները։ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին նրա գիտելիքներն ու քարտեզներն այնքան արժեքավոր դարձան, որ ԱՄՆ կառավարությունը նրան գաղտնի ռազմական առաջադրանք հանձնարարեց՝ Արկտիկայում ռազմավարական նշանակության ռադիոկապի ուղիներն ուսումնասիրելու համար։ Նա նաև պատմության մեջ առաջին կինն էր, ով ինքնաթիռով թռավ Հյուսիսային բևեռի վրայով։
3. Հեդի Լամար (Hedy Lamarr) – Հոլիվուդյան աստղ, ով հիմք դրեց Wi-Fi-ին
1930-1940-ական թվականներին Հեդի Լամարը համարվում էր Հոլիվուդի ամենագեղեցիկ և հաջողակ դերասանուհիներից մեկը։ Սակայն քչերը գիտեին, որ նկարահանումներից ազատ ժամանակ նա զբաղվում էր նորարարական գյուտերով։
- Տեխնոլոգիական հեղափոխություն. Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ, ցանկանալով օգնել դաշնակից ուժերին, նա մշակեց և արտոնագրեց «թռչող հաճախականությունների» գաղտնի կապի համակարգը, որը թույլ էր տալիս պաշտպանել ռազմական տորպեդների ռադիոկառավարումը թշնամու խլացումից։
- Ժառանգությունը. Այսօր այդ նույն տեխնոլոգիան ընկած է ժամանակակից Wi-Fi, Bluetooth և GPS համակարգերի հիմքում։ Իր ժամանակին նրա գյուտը լուրջ չընդունվեց միայն այն կարծրատիպի պատճառով, որ գեղեցիկ դերասանուհին չէր կարող ինժեներական հանճար լինել։
4. Խուտուլուն (Khutulun) – Մոնղոլիայի չպարտված արքայադուստրը
Չինգիզ խանի այս թոռնուհին (13-րդ դար) միայն ռազմիկ չէր, նա իր ժամանակի ամենաազդեցիկ քաղաքական ու ռազմական մտածողներից էր, ով օգնում էր իր հորը՝ Խայդու խանին, կառավարել Կենտրոնական Ասիան և պաշտպանել այն չինական Յուան դինաստիայից։
Առասպելական ուժ. Խուտուլունը հայտարարել էր, որ կամուսնանա միայն այն տղամարդու հետ, ով կհաղթի իրեն ըմբշամարտում, իսկ պարտվողը պետք է տաներ 100 ձի։ Նա այդպես էլ երբեք չպարտվեց՝ հավաքելով ավելի քան 10,000 ձիուց բաղկացած հսկայական հոտ։ Նա հոր բանակի գլխավոր խորհրդատուն էր և ռազմավարական հարցերում ավելի մեծ ազդեցություն ուներ, քան իր բազմաթիվ եղբայրները։
5. Ռոզալինդ Ֆրանկլին (Rosalind Franklin) – ԴՆԹ-ի գաղտնիքը բացահայտողը
ԴՆԹ-ի երկպարույր կառուցվածքի բացահայտումը համարվում է 20-րդ դարի ամենամեծ գիտական նվաճումներից մեկը, որի համար Ուոթսոնն ու Կրիկը ստացան Նոբելյան մրցանակ։ Սակայն այդ բացահայտումն անհնար կլիներ առանց քիմիկոս և բյուրեղագետ Ռոզալինդ Ֆրանկլինի։
- Լուսանկար №51. Ֆրանկլինն առաջինն էր, ով ռենտգենյան ճառագայթների միջոցով կարողացավ ստանալ ԴՆԹ-ի մոլեկուլի հստակ պատկերը (հայտնի «Լուսանկար 51»-ը)։ Նրա գործընկերը՝ Մորիս Վիլկինսը, առանց Ռոզալինդի թույլտվության այդ լուսանկարը ցույց տվեց մրցակից գիտնականներին, ինչն էլ նրանց հուշեց ճիշտ կառուցվածքը։ Ֆրանկլինը մահացավ երիտասարդ հասակում՝ այդպես էլ չստանալով իր արժանի գնահատականը կենդանության օրոք։
Այս կանանց պատմությունները մեզ հիշեցնում են, որ պատմությունը միշտ չէ, որ արդար է գտնվում իր հերոսների նկատմամբ։ Նրանց խելքը, տոկունությունն ու առաջադեմ մտածողությունը հաղթահարեցին իրենց դարաշրջանի արգելքները՝ թողնելով անջնջելի հետք, որը մենք շարունակում ենք բացահայտել այսօր։