Փաշինյանն ու իր թիմը քուն ու դադար չունեն, ամեն գնով որոշել են հեռացնել կաթողիկոսին: Մեկ տարի տեւած փաշինյանական կրկեսը, ուր իր աջակիցների հետ եկեղեցու դռներն ընկած, քահանաներին ստիպում էր պատարագների ժամանակ զեղչել կաթողիկոսի անունը եւ հանդիպում էր հանրության դիմադրությանը, այժմ էլ դատական կարգով է ուզում լուծել կաթողիկոսի հարցը, պարզվեց՝ Վեհափառի գործը քննող դատավոր Հակոբ Մանուկյանը երեկ հրաժարվել է քննել գործը` ինքնաբացարկ հայտնելով։ Այս եւ այլ հարցերի շուրջ զրուցել ենք Ախթալայի Սուրբ Աստվածածին վանքի հոգեւոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանի հետ:
– Կաթողիկոսի դեմ ՔՊ-ականների պայքարը նոր թափ է առնում, այս անգամ՝ իրավական դաշտում: Կաթողիկոսի գործով առաջին դատական նիստն էր: Հայաստանն իր պատմության մեջ ունեցե՞լ է մի ժամանակաշրջան, որ այսպիսի գործողություններ իրականացվեն Եկեղեցու եւ նրա առաջնորդի դեմ:
– Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ Եկեղեցու եւ պետական իշխանության հարաբերությունները երբեք պարզ չեն եղել։ Սակայն պատմական փորձը ցույց է տալիս մեկ անառարկելի իրողություն. երբ պետությունը փորձել է իրավական, վարչական կամ քաղաքական գործիքներով ենթարկել Եկեղեցուն, դրանից չի շահել ո՛չ պետությունը, ո՛չ Եկեղեցին, ո՛չ էլ ժողովուրդը։ Այսօր, երբ դատական գործընթացներ են ընթանում Ամենայն հայոց կաթողիկոսի շուրջ, անհրաժեշտ է հարցին մոտենալ ոչ թե կուսակցական կրքերով, այլ՝ պատմական պատասխանատվությամբ։ Պատմական տեսանկյունից Հայաստանը բազմիցս ունեցել է հակաեկեղեցական ճնշումների շրջաններ։ Դրանցից ամենածանրը խորհրդային բռնապետության տարիներն էին, երբ փակվում էին եկեղեցիներ, աքսորվում կամ սպանվում էին հոգեւորականներ, իսկ Եկեղեցին դիտվում էր որպես պետության հակառակորդ։ Ավելի վաղ՝ պարսկական, օսմանյան եւ խորհրդային իշխանությունների օրոք տարբեր ձեւերով փորձ է արվել սահմանափակել Հայոց եկեղեցու ազդեցությունը։ Սակայն անկախ Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ է, որ գործող իշխանության եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի հակասությունը հասնում է այն աստիճանի, որ այն տեղափոխվում է դատական եւ քաղաքական հրապարակ։ Աստվածաբանական տեսանկյունից Եկեղեցին պարզապես հասարակական կազմակերպություն չէ։ Նա Քրիստոսի Մարմինն է, որի երկրային առաջնորդը Հայոց եկեղեցում կաթողիկոսն է։ Սա չի նշանակում, թե եկեղեցական որեւէ պաշտոնյա վեր է օրենքից կամ անքննելի է։ Սակայն եկեղեցական խնդիրները նախեւառաջ ենթակա են եկեղեցական իրավունքին եւ կանոնական ընթացակարգերին։ Քրիստոնեական ավանդությունը մշտապես տարբերակել է պետության եւ Եկեղեցու իրավասությունները։ «Կեսարին՝ կեսարինը, Աստծուն՝ Աստծունը» (Մատթ. 22:21) խոսքերը հենց այդ սահմանազատման սկզբունքն են հաստատում։ Կանոնական տեսանկյունից Ամենայն հայոց կաթողիկոսի կարգավիճակը որոշվում է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու կանոններով եւ ազգային-եկեղեցական ավանդությամբ։ Կաթողիկոսի ընտրության, պատասխանատվության կամ պաշտոնավարման հետ կապված հարցերը չեն լուծվում քաղաքական հայտարարություններով կամ հասարակական ճնշմամբ, այլ՝ Եկեղեցու սահմանած կանոնակարգերով։ Եթե պետությունը սկսում է որոշել, թե ով պետք է լինի Եկեղեցու առաջնորդը, կամ ինչպիսի ընթացակարգերով պետք է լուծվեն Եկեղեցու ներքին խնդիրները, ապա խախտվում է Եկեղեցու ինքնավարության հիմնարար սկզբունքը։ Փիլիսոփայական առումով խնդիրը շատ ավելի խորն է, քան կոնկրետ անձերի միջեւ հակամարտությունը։ Ցանկացած իշխանություն, որը ձգտում է վերահսկել հասարակության բոլոր ինստիտուտները, անխուսափելիորեն բախվում է այն հաստատություններին, որոնք ունեն ինքնուրույն բարոյական հեղինակություն։ Հայոց եկեղեցին հազարամյակներ շարունակ եղել է ոչ միայն կրոնական, այլեւ ազգային ինքնության կրողը։ Այդ պատճառով նրա նկատմամբ ցանկացած ճնշում հանրային գիտակցության մեջ ընկալվում է ոչ միայն որպես վարչական գործողություն, այլեւ որպես ազգային ինքնության նկատմամբ մարտահրավեր։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է խուսափել նաեւ հակառակ ծայրահեղությունից՝ Եկեղեցու շուրջ ստեղծված իրավիճակը վերածելով քաղաքական պայքարի հերթական ճակատի։ Որովհետեւ Եկեղեցին հաղթում է ոչ թե քաղաքական ուժով, այլ իր հոգեւոր հեղինակությամբ, իսկ պետությունը կայուն է լինում ոչ թե ընդդիմախոսներին կամ անկախ հաստատություններին ենթարկելով, այլ օրենքի գերակայությունն ապահովելով։ Պատմությունը մեկ դաս է տալիս. պետություններն ու իշխանությունները փոխվում են, իսկ Հայոց եկեղեցին, անցնելով թագավորությունների, կայսրությունների, ցեղասպանության եւ աթեիստական բռնապետության միջով, շարունակում է գոյություն ունենալ։ Հետեւաբար, այսօրվա իրադարձությունները պետք է գնահատվեն ոչ թե պահի քաղաքական շահերով, այլ այն հարցով, թե արդյոք դրանք նպաստո՞ւմ են Հայաստանի պետականության, ազգային համերաշխության եւ հասարակական վստահության ամրապնդմանը։ Եթե պատասխանը բացասական է, ապա պարտվում են բոլորը՝ անկախ քաղաքական պատկանելությունից։ Կաթողիկոսի շուրջ ստեղծված իրավիճակն այլեւս վաղուց դուրս է եկել անձնական կամ նույնիսկ զուտ եկեղեցական հակասության շրջանակներից։ Եթե այսօր իսկապես սկսվում է դատական գործընթացի առաջին նիստը, ապա խոսքը միայն մեկ անձի կամ մեկ դատական գործի մասին չէ։ Հարցն ունի պետական, ազգային, պատմական եւ քաղաքակրթական նշանակություն։ Յուրաքանչյուր պետություն ունի հիմնասյուներ, որոնց վրա կառուցվում է նրա ինքնությունը։ Հայաստանի դեպքում այդ հիմնասյուներից մեկը Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին է։ Հայոց պետականությունը դարեր շարունակ ընդհատվել է, թագավորություններն անկում են ապրել, իշխանությունները փոխվել են, սակայն եղել է մի հաստատություն, որը պահպանել է ժողովրդի հավատքը, լեզուն, կրթությունը, մշակույթը եւ ազգային ինքնագիտակցությունը։ Այդ հաստատությունը Հայոց եկեղեցին է, որի գլուխն Ամենայն հայոց կաթողիկոսն է։ Հետեւաբար, երբ քաղաքական իշխանության եւ կաթողիկոսի միջեւ հակասությունը հասնում է դատական գործընթացների, հասարակությունը պարտավոր է հարց տալ ոչ միայն այն մասին, թե ով է իրավացի տվյալ վեճում, այլ նաեւ՝ ինչպիսի նախադեպ է ստեղծվում Հայաստանի պետական կյանքի համար։ Որովհետեւ յուրաքանչյուր նախադեպ վաղը կարող է կիրառվել ցանկացած ինքնուրույն ազգային ինստիտուտի նկատմամբ։ Ժողովրդավարական պետության ուժը չափվում է ոչ թե նրանով, թե որքան հեշտությամբ է նա կարողանում ճնշել իրեն քննադատող կամ իրենից անկախ գործող կառույցներին, այլ նրանով, թե որքան հստակ է հարգում դրանց ինքնուրույնությունը։ Իրավական պետության գաղափարը ենթադրում է իշխանության սահմանափակում, ոչ թե դրա անընդհատ ընդլայնում։ Եթե քաղաքական հակասությունները տեղափոխվում են այնպիսի դաշտ, որտեղ հասարակության մի զգալի հատված սկսում է դրանք ընկալել որպես պայքար Հայոց եկեղեցու դեմ, ապա, անկախ իրավական բոլոր հիմնավորումներից, պետությունը կանգնում է հանրային վստահության լուրջ ճգնաժամի առաջ։ Իսկ վստահությունը պետության ամենաթանկ կապիտալն է։ Հայաստանի պատմությունը բազմիցս ապացուցել է, որ արտաքին վտանգների պայմաններում ազգային համախմբվածությունը եղել է գոյատեւման գլխավոր միջոցը։ Այսօր, երբ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ անկայուն, երբ առկա են անվտանգային, ժողովրդագրական եւ քաղաքական լուրջ մարտահրավերներ, երկրի գլխավոր ազգային հաստատությունների միջեւ խորացող հակամարտությունը չի կարող դիտվել որպես սովորական քաղաքական գործընթաց։ Այն անխուսափելիորեն ազդում է հասարակական համերաշխության վրա։ Հետեւաբար, խնդիրը շատ ավելի լայն է, քան մեկ դատական նիստը կամ մեկ գործը։ Հարցն այն է, թե ինչպիսի պետություն է կառուցում Հայաստանը. այնպիսի՞ պետություն, որտեղ տարբեր ինստիտուտներ կարողանում են գոյակցել՝ պահպանելով իրենց ինքնուրույնությունն ու փոխադարձ հարգանքը, թե՞ այնպիսի համակարգ, որտեղ քաղաքական իշխանությունն աստիճանաբար ձգտում է ազդեցություն ունենալ բոլոր ինքնուրույն ազգային հաստատությունների վրա։ Այս հարցի պատասխանը որոշելու է ոչ միայն ներկա քաղաքական իրավիճակի, այլեւ Հայաստանի ապագա պետական մշակույթի բնույթը։ Եթե հարցը դիտարկենք պատմական տեսանկյունից, ապա պետք է արձանագրել, որ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսները բազմիցս դարձել են քաղաքական իշխանությունների ճնշումների թիրախ։ Սակայն այդ դեպքերի մեծ մասը տեղի է ունեցել օտար տիրապետության պայմաններում, ոչ թե անկախ հայկական պետականության շրջանակներում։
1. Արաբական խալիֆայության ժամանակաշրջան (VII-IX դարեր) Արաբական տիրապետության ընթացքում խալիֆայությունը հաճախ միջամտում էր Հայոց եկեղեցու գործունեությանը՝ փորձելով վերահսկել կաթողիկոսների ընտրությունը եւ սահմանափակել նրանց ազդեցությունը։ Կաթողիկոսները ստիպված էին բանակցել խալիֆաների հետ, իսկ որոշ դեպքերում ենթարկվում էին քաղաքական ճնշումների՝ ազգային դիմադրությունը թուլացնելու նպատակով։
2. Բյուզանդական կայսրության քաղաքականությունը (XI դար) Բյուզանդական կայսրերը հաճախ փորձել են Հայոց եկեղեցին ենթարկել Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությանը եւ պարտադրել Քաղկեդոնի ժողովի դավանությունը։ Հայ հոգեւորականները ենթարկվել են հալածանքների, իսկ հայկական եկեղեցիներից շատերը բռնությամբ փոխանցվել են քաղկեդոնականներին։ Այս պայքարը կրում էր ոչ միայն դավանաբանական, այլեւ քաղաքական բնույթ։
3. Պարսկական եւ օսմանյան տիրապետությունների
ժամանակաշրջաններ
Սեֆեւյան եւ հետագայում Ղաջարական Պարսկաստանի, ինչպես նաեւ Օսմանյան կայսրության ժամանակ հայոց կաթողիկոսները հաճախ գործում էին արտաքին իշխանությունների մշտական վերահսկողության ներքո։ Նրանց ընտրության գործընթացներում երբեմն միջամտում էին սուլթանները կամ շահերը, իսկ կաթողիկոսական հաստատությունը երբեմն ենթարկվում էր քաղաքական ճնշման։
4. Խորհրդային Միություն (1920-1991)
Սա Հայոց եկեղեցու պատմության ամենածանր ժամանակաշրջաններից է։ 1920-1930-ական թվականներին փակվեցին եւ ավերվեցին հարյուրավոր եկեղեցիներ ու վանքեր։ Հարյուրավոր հոգեւորականներ ձերբակալվեցին, աքսորվեցին կամ գնդակահարվեցին։ Էջմիածնի գործունեությունը խիստ սահմանափակվեց, եկեղեցական ունեցվածքը բռնագրավվեց։ 1938 թվականին սպանվեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս Խորեն Ա Մուրադբեկյանը։ Թեեւ պատմաբանները շարունակում են քննարկել սպանության բոլոր հանգամանքները, լայնորեն ընդունված է, որ այն տեղի ունեցավ ստալինյան բռնաճնշումների մթնոլորտում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ԽՍՀՄ իշխանությունները մեղմեցին հակաեկեղեցական քաղաքականությունը եւ թույլ տվեցին Եկեղեցու սահմանափակ վերակազմավորումը։
5. Անկախ Հայաստանի Հանրապետություն (1991-ից հետո)
Անկախ Հայաստանի պատմության ընթացքում տարբեր իշխանությունների եւ Հայոց եկեղեցու միջեւ եղել են լարվածություններ ու հրապարակային տարաձայնություններ։ Սակայն պետական մակարդակով կաթողիկոսի շուրջ դատական կամ քաղաքական գործընթացների նման իրավիճակները եղել են բացառիկ եւ դարձել են լայն հասարակական քննարկման առարկա։ Պատմական եզրակացություն
Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ Հայոց եկեղեցու նկատմամբ ամենածանր ճնշումները հիմնականում իրականացվել են այն ժամանակ, երբ Հայաստանը գտնվել է օտար տիրապետության կամ ամբողջատիրական վարչակարգի պայմաններում։ Այդ փորձերը, որպես կանոն, ունեցել են մեկ ընդհանուր նպատակ՝ թուլացնել ժողովրդի ազգային եւ հոգեւոր միասնությունը։ Միեւնույն ժամանակ պատմական համեմատություններ անելիս անհրաժեշտ է պահպանել զգուշավորություն։ Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան ունի իր քաղաքական, իրավական եւ հասարակական առանձնահատկությունները, ուստի տարբեր դարաշրջանների իրադարձությունները չեն կարող ամբողջությամբ նույնացվել։ Սակայն պատմությունը հուշում է, որ պետության եւ Եկեղեցու միջեւ խոր հակադրությունները միշտ ունեցել են երկարատեւ հետեւանքներ հասարակության եւ ազգային կյանքի համար։
– Փաշինյանն ասել է. «Ինչի Հայաստանում դատավոր կա, որ վարչապետի ասածը կարող ա չանի՞»: Սա ուղղակի հրահանգ է դատավորներին, որ ինչ ասում է Փաշինյանը, պետք է կատարեն դատավորները: Այս ամենից հետո Հայաստանում արդարադատություն կլինի՞, արդյո՞ք Փաշինյանի հրահանգով կաթողիկոսին նույն ճակատագիրն է սպասվում, ինչն արվեց Սամվել Կարապետյանի, Գագիկ Ծառուկյանի եւ այլոց նկատմամբ:
– Այս հարցը պետք է դիտարկել ոչ թե հույզերով, այլ՝ իրավական պետության սկզբունքների տեսանկյունից։ Եթե որեւէ երկրի վարչապետ իսկապես հայտարարում է. «Ինչի ՀՀ-ում դատավոր կա, որ վարչապետի ասածը կարող ա չանի՞», ապա նման արտահայտությունը, անկախ դրա համատեքստից կամ մեկնաբանությունից, լրջագույն հարցեր է առաջացնում դատական իշխանության անկախության վերաբերյալ։ Ժողովրդավարական պետության հիմքն իշխանությունների տարանջատման սկզբունքն է. գործադիր իշխանությունը չի կարող հրահանգել դատական իշխանությանը, իսկ դատարանը պարտավոր է ենթարկվել միայն Սահմանադրությանը, օրենքին եւ իր ներքին համոզմունքին։ Հենց այդ պատճառով, եթե հասարակության մեջ ձեւավորվում է համոզմունք, որ դատարանների որոշումները պայմանավորված են քաղաքական իշխանության կամքով, ապա հարվածի տակ է դրվում ոչ միայն տվյալ դատական գործը, այլեւ ամբողջ արդարադատության համակարգի նկատմամբ վստահությունը։ Իսկ երբ վստահությունը կորչում է, վտանգվում է իրավական պետության հիմքը։ Ինչ վերաբերում է Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործին, ապա այսօր որեւէ մեկը չի կարող կանխորոշել դատարանի վերջնական որոշումը։ Իրավական պետության սկզբունքը պահանջում է, որ յուրաքանչյուր գործ քննվի իր փաստերով եւ օրենքի շրջանակներում, ոչ թե ենթադրությունների հիման վրա։ Սակայն միաժամանակ բնական է, որ հանրության մի հատված մտահոգություններ ունի, եթե կարծում է, որ դատական համակարգը բավարար չափով անկախ չէ։ Այդ մտահոգությունները չեն կարող անտեսվել, այլ պետք է փարատվեն բացառապես թափանցիկ, արդար եւ անկախ դատավարությամբ։ Հասարակական դաշտում հաճախ հիշատակվում են նաեւ այլ բարձրաձայն քրեական գործեր՝ կապված տարբեր քաղաքական կամ գործարար գործիչների հետ։ Սակայն իրավական տեսանկյունից յուրաքանչյուր գործ ինքնուրույն է, եւ չի կարելի առանց դատարանի վերջնական ակտերի կամ ապացույցների եզրակացնել, որ տարբեր գործեր ղեկավարվել են նույն քաղաքական հրահանգով։ Նման պնդումները պահանջում են հստակ եւ ստուգելի ապացույցներ։ Այս իրավիճակում ամենակարեւոր հարցը ոչ թե այն է, թե ով է մեղադրյալը կամ ով է դատավարության կողմը, այլ՝ արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունը կկարողանա՞ ապացուցել, որ իր դատարանները գործում են անկախ եւ անաչառ։ Եթե դատարանը որոշում է կայացնում բացառապես օրենքի հիման վրա, ապա շահում է պետությունը։ Եթե հասարակության մեջ գերակշռում է այն համոզմունքը, որ վճիռները թելադրվում են քաղաքական իշխանությունից, ապա պարտվում է ոչ միայն դատական համակարգը, այլեւ՝ Հայաստանի Հանրապետության իրավական հեղինակությունը։ Հետեւաբար, Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործը դարձել է ոչ միայն մեկ անձի կամ մեկ հաստատության հարց, այլեւ Հայաստանի արդարադատության համակարգի հասունության փորձաքարը։ Այս դատավարության նկատմամբ ուշադրությունը պայմանավորված է հենց այն հանգամանքով, որ դրա ընթացքն ու արդյունքը հանրության կողմից գնահատվելու են որպես դատական իշխանության անկախության կարեւոր ցուցիչ։
– Եթե ՔՊ-ականների կողմից այլ սցենարներ լինեն մշակված՝ կաթողիկոսին հեռացնելու համար, ի՞նչ եք կարծում՝ հանրությունը ոտքի կանգնի՞, կհեռացնի՞ այս իշխանությանը:
– Այս հարցին հնարավոր չէ պատասխանել կանխատեսման կամ վստահ պնդման ձեւով, քանի որ հասարակական եւ քաղաքական զարգացումները կախված են բազմաթիվ գործոններից։ Սակայն կարելի է տալ պատմական եւ քաղաքական վերլուծություն։ Եթե ապագայում իշխանության եւ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու միջեւ լարվածությունն ավելի խորանա, եւ նախաձեռնվեն նոր քայլեր Ամենայն հայոց կաթողիկոսի պաշտոնավարման կամ կարգավիճակի վերաբերյալ, ապա դա, անկասկած, կարող է առաջացնել լայն հասարակական արձագանք։ Բայց թե այդ արձագանքը կհանգեցնի զանգվածային շարժման կամ իշխանափոխության, հնարավոր չէ կանխորոշել։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդները փողոց են դուրս գալիս ոչ թե մեկ առանձին իրադարձության, այլ այն ժամանակ, երբ տարբեր դժգոհություններ միավորվում են մեկ ընդհանուր կետի շուրջ։ Այդպիսի պահերին որեւէ մեկ դեպք կարող է դառնալ ավելի խոր սոցիալական, քաղաքական կամ բարոյական դժգոհության խորհրդանիշ։ Սակայն նույնքան հնարավոր է նաեւ, որ նույնիսկ շատ սուր իրադարձությունները չվերածվեն համաժողովրդական շարժման, եթե չկան համապատասխան քաղաքական, հասարակական եւ կազմակերպչական նախադրյալներ։ Հայոց եկեղեցին Հայաստանի հասարակության համար պարզապես կրոնական հաստատություն չէ։ Այն ազգային հիշողության, ինքնության եւ մշակութային շարունակականության կրողն է։ Այդ պատճառով Եկեղեցուն վերաբերող ցանկացած կարեւոր զարգացում հասարակության տարբեր շերտերում ընկալվում է ոչ միայն իրավական կամ քաղաքական, այլեւ արժեքային եւ ազգային հարթության վրա։ Այդ հանգամանքը նման իրադարձություններին տալիս է առանձնահատուկ զգայունություն։ Միաժամանակ պետք է հիշել, որ ժողովրդավարական պետությունում իշխանությունների փոփոխությունը պետք է տեղի ունենա սահմանադրական եւ օրինական մեխանիզմներով՝ ընտրություններով, խորհրդարանական գործընթացներով կամ օրենքով նախատեսված այլ ճանապարհներով։ Քաղաքացիական բողոքի ակցիաները կարող են լինել ժողովրդավարական կյանքի մաս, եթե դրանք խաղաղ են եւ իրականացվում են օրենքի շրջանակներում, սակայն ոչ ոք չի կարող վստահությամբ կանխատեսել դրանց ծավալը կամ քաղաքական արդյունքը։ Հետեւաբար, ավելի կարեւոր հարցն այսօր ոչ թե այն է, թե արդյո՞ք հասարակությունը «ոտքի կկանգնի», կամ իշխանությունը կփոխվի, այլ այն, թե արդյոք բոլոր կողմերը կկարողանա՞ն խուսափել այնպիսի զարգացումներից, որոնք ավելի կխորացնեն հասարակական բեւեռացումը։ Հայաստանի ներկայիս անվտանգային եւ տարածաշրջանային պայմաններում ազգային համերաշխությունը մնում է կարեւորագույն արժեքներից մեկը։ Պատմության դասը պարզ է. իշխանությունները ժամանակավոր են, իսկ պետությունը եւ ազգային ինստիտուտները՝ մնայուն։ Այդ պատճառով ցանկացած քաղաքական որոշում, հատկապես երբ այն առնչվում է ազգային բարձր հեղինակություն ունեցող հաստատություններին, պետք է գնահատվի ոչ թե կարճաժամկետ քաղաքական հաշվարկներով, այլ այն հարցով, թե ինչ ազդեցություն կունենա Հայաստանի պետականության, հասարակական վստահության եւ ազգային միասնության վրա տասնամյակներ անց։