«1-2 օրվա հիշողություն» վերնագրված խմբագրականը մեր ընթերցողներից մեկի արձագանքին է արժանացել, որը ներկայացնում ենք ձեր ուշադրությանը: Այն, ըստ էության, կազմված է մեր երկրի մեդիադաշտի եւ առհասարակ` հանրային մթնոլորտի վերլուծությունից եւ լրագրողներին ուղղված առաջարկներից, որոնք արժանի են լուրջ ուսումնասիրության եւ մտորելու տեղիք են տալիս:
1. Խնդիրների խորացված վերլուծություն
Խնդիր Ա. Էմոցիոնալ այրում և «Ցավի ադապտացիա»
Երբ մարդիկ ամեն օր բախվում են ողբերգական կամ ճգնաժամային լուրերի (զոհեր, կորուստներ, կալանավորումներ), ուղեղի պաշտպանական համակարգը միացնում է անտարբերությունը։ Մարդը ֆիզիկապես չի կարող ամիսներով սգալ կամ վրդովվել, ուստի յուրաքանչյուր հաջորդ աղետ ընկալվում է ավելի բութ և արագ է մոռացվում։ Ցավը դառնում է սովորական ֆոն։
Խնդիր Բ. «Փոխարինող օրակարգերի» մանիպուլյացիա (Information Dumping)
Քաղաքական տեխնոլոգիաները թույլ են տալիս հանրային ուշադրությունը շեղել ցանկացած կարևոր հարցից։ Եթե կա ձախողում (օրինակ՝ PISA-ի աղետալի կրթական ցուցանիշները), դրան հաջորդում է որևէ ներքաղաքական սկանդալ, հայտնի մարդու ձերբակալություն կամ կենցաղային բախում (ինչպիսին էր Շինարարների փողոցի դեպքը)։ Հանրությունը, չունենալով ֆիլտրեր, կուլ է տալիս նոր խայծը։
Խնդիր Գ. Ինստիտուցիոնալ անզորություն և ատոմիզացիա
Մեզանում խնդիրները չեն կապիտալիզացվում։ Օրինակ՝ կրպակատերերի վտարման ժամանակ բողոքում են միայն տվյալ փողոցի բնակիչները։ Չկա ոլորտային համերաշխություն։ Հասարակությունը փոշիացած է (ատոմիզացված), ինչը թույլ է տալիս համակարգին «խեղդել» յուրաքանչյուր բողոքի ալիք առանձին-առանձին՝ ժամանակ շահելով մինչև ալիքի մարելը։
Խնդիր Դ. Արդյունքի բացակայությունից ծնված ապատիա
Մարդիկ տեսնում են, որ իրենց վրդովմունքը (թե՛ սոցցանցերում, թե՛ փողոցում) որևէ պաշտոնանկության, օրենքի փոփոխության կամ քաղաքական կուրսի փոփոխության չի հանգեցնում։ Ստեղծվում է «անօգնականության» զգացում. «Մեկ է՝ ոչինչ չի փոխվելու, ինչո՞ւ անիմաստ էներգիա վատնեմ»։ Լրատվամիջոցների (մեդիայի) դերը այս ճգնաժամում առանցքային է, քանի որ հենց նրանք են հանդիսանում հանրային հիշողության հիմնական «ճարտարապետները»: Որպեսզի մեդիան դադարի լինել կարճատև սենսացիաների տարածող և վերածվի հանրային երկարատև օրակարգ ձևավորող ինստիտուտի, անհրաժեշտ է արմատապես փոխել խմբագրական քաղաքականությունն ու աշխատանքային գործիքակազմը:
Ստորև ներկայացված է լրատվամիջոցների անելիքների մանրամասն և գործնական ծրագիրը.
1. «Հետամուտ լրագրության» (Follow-up Journalism) ինստիտուտի ներդրում
Սա «օրաթերթի ռեժիմը» սառեցնելու ամենաարդյունավետ գործիքն է: Լրատվամիջոցը չպետք է լքի թեման առաջին հրապարակումից հետո:
• Խմբագրական հատուկ օրացույց (Follow-up Calendar). Յուրաքանչյուր աղմկահարույց կամ համակարգային լուր (օրինակ՝ PISA կրթական ձախողումը, Շինարարների փողոցի կրպակատերերի խնդիրը, զինվորի մահը) գրանցվում է խմբագրության ներքին բազայում: Օրացույցը ավտոմատ կերպով հիշեցնում է լրագրողներին թեմային անդրադառնալ 1 շաբաթ, 1 ամիս, 3 ամիս և 6 ամիս անց:
• «Ի՞նչ եղավ հետո» (What Happened Next) մշտական խորագիր. Լրատվամիջոցը պետք է ունենա հատուկ բաժին, որտեղ հանրությանը ցույց է տրվում հին դեպքերի ընթացքը: Օրինակ՝ «3 ամիս Շաքիի դեպքերից հետո. ի՞նչ փուլում է քննությունը, և ինչպե՞ս է իրեն զգում տուժած ընտանիքը»: Սա պաշտոնյաներին ստիպում է հասկանալ, որ ժամանակ շահելով՝ հարցը չի փակվելու:
2. Իրավիճակային (Event-based) նյութերից անցում դեպի Պրոցեսային (Process-based) լրագրություն
Լրագրողները պետք է դադարեն արձանագրել միայն «չոր փաստը» և կենտրոնանան դրա նախադրյալների ու հետևանքների վրա:
• Պատճառահետևանքային կապերի բացահայտում. Եթե կրպակներ են քանդվում, նյութը պետք է լինի ոչ թե միայն այդ օրվա բողոքի ակցիայի մասին, այլ այն մասին, թե ինչ իրավական բացեր կան քաղաքապետարանի որոշումներում, ինչպիսին է միջազգային փորձը և ինչ երկարաժամկետ տնտեսական վնաս է կրելու փոքր բիզնեսը:
• Տվյալների լրագրություն (Data Journalism). Զգացմունքային որակումների փոխարեն (օրինակ՝ «Փաշինյանի խեղճուկրակ վիճակը») մեդիան պետք է ներկայացնի համադրական վերլուծություններ՝ արտաքին քաղաքական հանդիպումների կոնկրետ արդյունքների, ստորագրված (կամ չստորագրված) փաստաթղթերի և երկրի կրած կորուստների վիճակագրության վերաբերյալ:
3. Մեդիա-խայծերի (Clickbait) բոյկոտ և Օրակարգի Սրբագրում (Gatekeeping)
Լրատվամիջոցները հաճախ դառնում են քաղտեխնոլոգիաների գործիք՝ տարածելով այն, ինչ իրենց «նետում են» ուշադրություն շեղելու համար:
• Տեղեկատվական աղմուկի ֆիլտրում. Խմբագրությունը պետք է հստակ սահմանագիծ դնի պետական-ռազմավարական նշանակության լուրերի և արհեստական սկանդալների միջև: Եթե երկրում անվտանգային կամ կրթական ճգնաժամ է, ապա ներքաղաքական փոխադարձ հայհոյանքները կամ շոու-բիզնեսի անցուդարձը չպետք է հայտնվեն կայքի գլխավոր էջերում, նույնիսկ եթե դրանք մեծ դիտումներ (traffic) են ապահովում:
• Կալանավորումների սովորականացման դեմ պայքար. Քանի որ քաղաքական հետապնդումներն ու կալանքները դարձել են կենցաղային ֆոն, լրատվամիջոցները պետք է փոխեն դրանց լուսաբանման ֆորմատը: Ոչ թե պարզապես հայտնեն «այսինչը կալանավորվեց», այլ պարբերաբար թարմացնեն կալանքի տակ գտնվող բոլոր գործիչների իրավական վիճակի մասին ընդհանրական տեղեկատու-աղյուսակներ՝ ցույց տալով համակարգի ապօրինության դինամիկան:
4. Բարդ բովանդակության ժամանակակից «Փաթեթավորում»
Որպեսզի հանրությունը չհոգնի ծանր ու երկարատև թեմաներից, դրանք պետք է մատուցվեն ընկալելի ձևաչափերով.
• Ինֆոգրաֆիկաներ և վիզուալիզացիա. PISA-ի աղետալի արդյունքները կարելի է ներկայացնել ոչ թե 10 էջանոց տեքստով, այլ պարզ գրաֆիկներով, որոնք ցույց կտան, թե տարեցտարի ինչպես է անկում ապրել մեր երեխաների գիտելիքը հարևան երկրների համեմատ:
• Բացատրական լրագրություն (Explanatory Journalism). Բարդ իրավական կամ քաղաքական պրոցեսները (օրինակ՝ սահմանազատման իրավական հիմքերը կամ քաղբանտարկյալների դատավարությունները) պետք է թարգմանվեն պարզ, մարդկային լեզվի՝ «Ի՞նչ է տեղի ունենում», «Ինչո՞ւ է դա կարևոր» և «Ինչպե՞ս է դա ազդելու յուրաքանչյուրիս վրա» ֆորմատով:
5. Ֆինանսական մոդելի փոփոխություն (Անցում դեպի Բաժանորդագրության)
Քանի դեռ լրատվամիջոցի ֆինանսավորումը կախված է Google/Facebook գովազդների դիտումների քանակից (views), նա ստիպված է լինելու վազել էմոցիոնալ, էժանագին և կարճատև սենսացիաների հետևից:
• Լսարանի կողմից ֆինանսավորվող մեդիա (Crowdfunding/Subscription). Լրատվամիջոցները պետք է ձևավորեն հավատարիմ ընթերցողների բազա, որոնք պատրաստ են ամսական փոքր գումար վճարել որակյալ, խորքային և հետաքննական նյութերի համար: Սա մեդիային թույլ կտա կախված չլինել դիտումների քանակից և հանգիստ զբաղվել երկարաժամկետ, արժեքավոր թեմաների մշակմամբ:
Ամփոփում. Լրատվամիջոցների գլխավոր անելիքը լրահոսի արագությունը նվազեցնելն է` հանուն որակի: Եթե մեդիան դադարի ամեն վայրկյան նոր «սենսացիա» մատուցել և սովորեցնի իր լսարանին հետևել պրոցեսներին, հանրային կարճ հիշողության խնդիրը աստիճանաբար կսկսի լուծվել: