Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն
«Ազգային» պատմամշակութային ՀԿ փոխնախագահ
Հովիկ Ավանեսովը գրում է. «Սրտանց շնորհավորում եմ համայն հայ ժողովրդին Եռատոնի՝ Մայիսյան հաղթանակների, Շուշիի ազատագրման և Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի կազմավորման օրվա կապակցությամբ։
Այս տոնը հայ ժողովրդի նորագույն պատմության ամենանշանակալի և խորհրդանշական տարեթվերից է, որն իր մեջ ամփոփում է ազգային պայքարի, հաղթանակի, պետական մտածողության, ազատասիրության և հայրենանվիրումի գաղափարները։ Եռատոնը մեր ժողովրդի անկոտրում կամքի, պատմական արդարության վերականգնման ձգտման և սեփական հայրենիքում արժանապատիվ ու ազատ ապրելու իրավունքի պաշտպանության վկայությունն է։
Մայիսյան հաղթանակները բացառիկ նշանակություն ունեցան ոչ միայն ռազմական և քաղաքական, այլև հոգեբանական ու քաղաքակրթական առումներով։ Դրանք վերահաստատեցին, որ հայ ժողովուրդը, անկախ բոլոր փորձություններից և սպառնալիքներից, ի զորու է համախմբվելու, պաշտպանելու իր գոյությունն ու ազգային ինքնությունը և վերածվելու հաղթանակ կերտող ուժի։ Այդ հաղթանակները դարձան ազգային վերազարթոնքի, միասնականության և պետական ինքնագիտակցության ամրապնդման կարևորագույն հանգրվաններ։
Եռատոնի գաղափարական և պատմական առանցքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Շուշիի ազատագրումը՝ հայ ժողովրդի նորագույն պատմության ամենափառավոր էջերից մեկը։ Շուշին բացառիկ նշանակություն ունի ոչ միայն Արցախի, այլև ամբողջ հայության համար։ Այն հանդիսանում է հայկական հոգևոր, մշակութային, կրթական և քաղաքակրթական ժառանգության կարևորագույն կենտրոններից մեկը, որի դերը հայ ազգային ինքնության ձևավորման և պահպանման գործում անգնահատելի է։
Դարեր շարունակ Շուշին եղել է հայկական մշակութային ու մտավոր կյանքի առանցքային օջախ։ Այն տվել է հայ ժողովրդին բազմաթիվ նշանավոր մտավորականներ, արվեստագետներ, հասարակական և հոգևոր գործիչներ, դարձել է ազգային մշակույթի, գրականության, երաժշտության և կրթության զարգացման կարևոր կենտրոն։ Շուշին իր հայկական էությամբ, պատմամշակութային հարուստ ժառանգությամբ և հոգևոր արժեքներով մշտապես եղել է համազգային ինքնության խորհրդանիշ։
Միևնույն ժամանակ Շուշին ունեցել է բացառիկ ռազմավարական նշանակություն։ Նրա աշխարհագրական դիրքը դարեր շարունակ առանցքային դեր է խաղացել Արցախի անվտանգության, տարածաշրջանային կայունության և պաշտպանական համակարգի ապահովման գործում։ Հենց այդ պատճառով Շուշիի ազատագրումը 1992 թվականին դարձավ ոչ միայն ռազմական հաղթանակ, այլև պատմական արդարության վերականգնման, ազգային արժանապատվության վերածննդի և համազգային ոգեշնչման խորհրդանշական իրադարձություն։
Այսօր, սակայն, ցավով պետք է արձանագրենք, որ Բաքվի բռնապետական ռեժիմը շարունակում է իր հակահայ և ցեղասպան քաղաքականությունը՝ թիրախավորելով ոչ միայն հայ ժողովրդի հիմնարար իրավունքները, այլև Արցախի հայկական պատմամշակութային ժառանգությունը։ Ինչպես Արցախի մյուս բնակավայրերում, այնպես էլ Շուշիում իրականացվում են հայկական մշակութային ինքնության վերացման և պատմության կեղծման հետևողական ծրագրեր։
Ադրբեջանական իշխանությունները նպատակաուղղված կերպով ոչնչացնում, պղծում և աղավաղում են հայկական եկեղեցիները, պատմաճարտարապետական հուշարձանները, գերեզմանատները և մշակութային արժեքները՝ փորձելով վերացնել հայկական պատմական ներկայության բոլոր հետքերը։ Այդ քաղաքականությունը միջազգային իրավունքի, համամարդկային արժեքների և քաղաքակիրթ աշխարհի հիմնարար սկզբունքների կոպտագույն խախտում է։ Սա մշակութային ցեղասպանություն է, որը պահանջում է անհապաղ և հասցեական արձագանք։
Արցախի մշակութային ժառանգության դեմ իրականացվող այս քաղաքականությունը պետք է արժանանա միջազգային հանրության, մասնագիտական կառույցների և մշակութային կազմակերպությունների հստակ ու սկզբունքային գնահատականին։ Այլևս անթույլատրելի է ձևական հայտարարություններով կամ պասիվ դիտորդի դիրքով սահմանափակվելը, երբ համակարգված կերպով ոչնչացվում է հազարամյակների հայկական մշակութային ժառանգությունը։
Այս առումով անհրաժեշտ եմ համարում հստակ պահանջ ներկայացնել ինչպես Հայաստանի Հանրապետության իշխանություններին, այնպես էլ միջազգային հանրությանը՝ դադարեցնել անգործությունն ու լռությունը և ձեռնարկել իրական, գործուն և արդյունավետ քայլեր Ադրբեջանի կողմից իրականացվող մշակութային ցեղասպանությունը կանխելու ուղղությամբ։
ՀՀ իշխանությունները պարտավոր են միջազգային բոլոր հարթակներում հետևողականորեն բարձրաձայնել Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանության հարցը, նախաձեռնել իրավաքաղաքական և դիվանագիտական գործուն գործընթացներ, ինչպես նաև ապահովել հայկական մշակութային արժեքների պահպանությանն ուղղված համազգային և միջազգային ջանքերի համակարգումը։
Միաժամանակ միջազգային կառույցները, հատկապես մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող կազմակերպությունները, պարտավոր են ոչ միայն դատապարտել Ադրբեջանի կողմից իրականացվող մշակութային ցեղասպան քաղաքականությունը, այլև կիրառել հստակ վերահսկողական և կանխարգելիչ մեխանիզմներ՝ ապահովելու հայկական մշակութային և հոգևոր ժառանգության պահպանությունը Արցախի բռնազավթված տարածքներում։ Միջազգային հանրության լռությունն ու անգործությունը միայն խրախուսում են նոր հանցագործությունները։
Այդուհանդերձ, որևէ բռնապետական վարչակարգ ի զորու չէ վերացնելու ժողովրդի պատմական հիշողությունը, մշակութային ինքնությունը և հայրենիքին պատկանելու գիտակցությունը։ Շուշին եղել է, կա և մնալու է հայկական քաղաք։ Նրա հոգևոր ու մշակութային էությունը անքակտելիորեն կապված է հայ ժողովրդի բազմադարյա պատմության հետ։
Մենք համոզված ենք, որ պատմական արդարությունը վերականգնվելու է։ Վստահ ենք, որ Շուշին վերազատագրվելու է և կրկին դառնալու է հայ ժողովրդի հաղթանակի, ազգային վերածննդի և միասնականության խորհրդանիշը։ Վերականգնվելու են հայկական սրբավայրերը, մշակութային օջախներն ու պատմական հուշարձանները, իսկ Շուշին իր արժանի տեղն է զբաղեցնելու համահայկական հոգևոր և մշակութային կյանքի կենտրոնում։
Հատկապես կարևոր եմ համարում ընդգծել, որ ապագայում Շուշին պետք է վերածվի համահայկական մշակութային մայրաքաղաքի՝ դառնալով հայկական մշակույթի, գիտության, կրթության, արվեստի և հոգևոր կյանքի համազգային կենտրոն։ Շուշին կոչված է վերագտնելու իր պատմական առաքելությունը և նորից դառնալու հայ ժողովրդի ստեղծագործական ու ազգային ոգու խորհրդանիշ։
Եռատոնի խորհուրդն այսօր առավել քան երբևէ մեզ պարտավորեցնում է պահպանել ազգային միասնականությունը, ամրապնդել պետականությունը, պաշտպանել մեր պատմամշակութային ժառանգությունը և շարունակել պայքարը հանուն պատմական արդարության, ազգային իրավունքների և հայկական ինքնության պահպանման։
Խորին երախտագիտությամբ և խոնարհումով հիշում ենք մեր բոլոր հերոսներին ու նահատակներին, ովքեր իրենց կյանքի գնով պաշտպանեցին հայրենիքը, Արցախը և հայ ժողովրդի արժանապատվությունը։ Նրանց սխրանքն ու նվիրումը հավերժ կմնան մեր ազգային հիշողության մեջ և կշարունակեն սերունդներին ներշնչել հավատ, ուժ և պատասխանատվություն հայրենիքի հանդեպ»։