Մենք տեղեկացանք, որ նախորդ ամսվա վերջին` հուլիսի 22-23-ին, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում անցկացվել է «Հայոց ցեղասպանության թեմայի ուսուցում» VIII ամառային դպրոցը՝ Երեւանից եւ ՀՀ մյուս մարզերից շուրջ 30 ուսուցչի մասնակցությամբ։ Ծրագրի շրջանակում դասախոսությամբ հանդես է եկել նաեւ ՀՊՄՀ ռեկտորի պաշտոնակատար Լիլիթ Մկրտչյանը, որը ծավալուն դասախոսություն է կարդացել։
Լիլիթ Մկրտչյանը սովորական պատմաբան չէ, գաղտնիք չէ, որ ցեղասպանության թեման Նիկոլ Փաշինյանը փորձում է մոռացության տալ, եւ այդ մասին խոսելն այն աստիճան է արգելված, որ անգամ Ցեղասպանության թանգարանի տնօրենն ամիսներ առաջ ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսին ցեղասպանության մասին պատմող գիրք նվիրելու համար հեռացվեց աշխատանքից:
Այժմ հարց է առաջանում․ այս պայմաններում ուսուցիչների համար ի՞նչ դասախոսություն է կարդացել Մանկավարժական համալսարանի ռեկտորի ԺՊ-ն, այն դեպքում, երբ դեռ 2020-ին պատմաբանների շրջանում բավականին մեծ սկանդալի կիզակետում էր հայտնվել: Եթե Տնտեսագիտական համալսարանի արդեն նախկին ռեկտորին մեղադրում էին ԱՄՆ-ում հագուստի գողության մեջ, ապա տիկին Մկրտչյանին` թրքամետության եւ թուրքական հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցելու: Նա թուրք պատմաբանների հետ համատեղ ծրագրի էր մասնակցել եւ ստորագրել մի ձեռնարկի տակ, որտեղ, օրինակ, Հայկական լեռնաշխարհն Արեւելյան Անատոլիա կամ Կովկաս էր անվանվում: Այդ ժամանակ անգամ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի տնօրենը պատրաստվում էր այս հարցով դիմել ԱԱԾ: Ինքը` Մկրտչյանը, իր հարցազրույցներում չի հերքել այդ տեղեկությունը, ավելին՝ հայտարարել է. «Եթե ժամանակին գործընկերներս արձագանքեին ու նույն ջանասիրությամբ բացթողումները մատնանշեին, գուցե 2019 թվականին, երբ լույս է տեսել գիրքը, շատ ավելի օգտակար աշխատություն ունենայինք, ինչի համար շնորհակալ կլինեի, բայց կուզեմ, որ այս երկու գործընթացներն իրար հետ ամենեւին չխառնեն, որովհետեւ իրար հետ կապ չունեն»: Այս աղմուկից հետո Մկրտչյանը հանդես է եկել մամուլի ասուլիսով եւ պնդել, որ չի մասնակցել Թուրքիայի կազմակերպած ծրագրին, այլ մասնակցել է ծրագրի, որին նաեւ թուրք մասնագետներ են ներգրավված եղել:
Ըստ մասնագետների, սակայն, Լիլիթ Մկրտչյանը համագործակցում է թուրք պատմաբանների հետ: Ավելի վաղ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանը նշել էր, որ Մկրտչյանն իր ստորագրությունն է դրել «Պատմության ուսուցումը Թուրքիայի, Հայաստանի դպրոցներում. քննադատություն, այլընտրանքներ» աշխատության տակ, որում Հայկական լեռնաշխարհն Արեւելյան Անատոլիա կամ Կովկաս է ներկայացված: Նա մտահոգություն էր հայտնել, որ Լիլիթ Մկրտչյանը, որն այդ աշխատության հեղինակներից է, այժմ չորս դպրոցական առարկայի գծով փորձագիտական թիմի ղեկավար է:
Անդրադառնալով այդ աշխատության մեջ Հայկական լեռնաշխարհն Արեւելյան Անատոլիա կամ Կովկաս ներկայացնելուն՝ Մկրտչյանն ասել էր, որ դա ոչ թե հակահայկական, այլ՝ գիտական երեւույթ է: «Եթե գիտությունը դեմ է հայկականությանը, նշանակում է՝ մենք, որպես Հայաստանի գիտնականներ, այդտեղ անելիք ունենք, որովհետեւ հայկական իրականությունից դուրս համաշխարհային պատմագիտական միջավայրում Հայկական լեռնաշխարհը հենց այդ տերմինաբանությամբ է օգտագործվում»,- շեշտել է նա եւ հավելել, որ այլ բան է, որ իրենք՝ պատմաբաններն ու գիտնականները, պետք է աշխարհի հետ երկխոսեն ու աշխարհին ցույց տան, որ նրանց ասած Անատոլիա հատվածը Հայկական լեռնաշխարհն է, եւ կիրառության մեջ մտնի «Հայկական լեռնաշխարհ» տերմինաբանությունը, ոչ թե «Անատոլիա»-ն:
Այժմ հարց է առաջանում․ նման կենսագրություն ունեցող պատմաբանն ի՞նչ բնույթի դասախոսություն կարող է կարդալ մանկավարժների համար: Դասախոսությունը լսած մանկավարժներից մեկը, որը չցանկացավ ներկայանալ, մեզ հետ զրույցում պատմեց, որ Լիլիթ Մկրտչյանը, խոսելով ցեղասպանության ուսուցման մասին, իրականում «խաղաղասիրական» քարոզ է արել եւ ներկաների մոտ տպավորություն ստեղծել, որ ոչ թե մանկավարժական բուհի ռեկտորն է խոսողը, այլ` «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամ: Մեր զրուցակիցն ասաց, որ վերոնշյալ դասախոսությունը նվիրված է եղել ոչ այնքան ցեղասպանության հիմնախնդիրներին, որքան այն մոռացության տալուն եւ դպրոցներում ցեղասպանության պատմությունը խեղաթյուրված ու մեղմացված ներկայացնելուն: