«Ադեկվատ» միաբանության հիմնադիր Արթուր Դանիելյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է. «Չորս օր առաջ AMAA-ի նախագահ Գարի Ֆիլիփսը հանդիպել է ՀՀ վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնող Փաշինյանին: Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ ասված է, որ կողմերը պայմանավորվել են դպրոց կառուցել Վարդենիսում, ինչը բավականին տարօրինակ է, քանի որ Փաշինյանը բազմից, մանավանդ վերջին ամիսներին, կտրականպես դեմ է արտահայտվել բարեգործական հիմունքներով դպրոցներ ու մանկապարտեզներ կառուցելուն: Սակայն, օդում կախված լուրերի համաձայն, հանդիպման իրական օրակարգը լրիվ այլ է եղել… AMAA-ն Ամերիկայի Հայ Միսիոներների հիմանդրամն է:
Այս կառույցի արմատները սերում են 1846 թվականից, երբ հիմադրվել է Հայ Ավետարանչական եկեղեցին: Ամերիկյան միսիոներներից բաղկացած գաղտնի խումբը դեռ 1836-ին էր ժամանել Կոնստանդոպոլիս և փորձել Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներսից «բարեփոխչական» պրոցես ձեռնարկել: «Բարեփոխչական» պրոցեսի անվան տակ թաքնված էր աշխարհաքաղաքական ավանտյուրայի մեջ ներգրավվելու առաջարկ: Նույն շրջանակները 1819-ին գնացել էին Պաղեստին այնտեղ «միսիոներություն» անելու համար, իսկ 1823-ին մեկնել Բեյրութ, սակայն երկու փորձն էլ անփառունակ էին: Հայերին «զախոդվելը» նրանց երրորդ փորձն էր:
Մեր եկեղեցականները շատ բարեհամբույր կերպով մերժել էին առաջարկը: Երբ նախնական ծրագիրը տապալվեց, 5 ամերիկացուց բաղկացած այս միսիոներները հավաքեցին 37 հայ տղամարդ և 3 հայ կին և հռչակեցին Հայ Ավետարանչական Եկեղեցու հիմնադրումը: Հիմնադրվելուց առաջ նրանք մեր աստվածաշնչի շատ յուրովի, ամբողջովին նենգափոխված թարգմանություն էին պատվիրել, որտեղ պատմության մեջ առաջին անգամ հնչել էր «հուդեո-քրիստոնեական» արժեքների մասին միանգամայն կեղծ թեզը: Թեզ, որը կոչված էր մոռացության մատնելու այն փաստը, որ հրեաների սրբություն հանդիսացող Սողոմոն արքայի խորհրդանիշ 666 թիվը քրիստոնյաները հռչակել են սատանայի նիշ, իսկ հուդայականները թալմուդում գրել են, որ Հիսուսը դժոխքում կղանքի մեջ եռացող նազարեթացի մի կախարդ էր, ում մահապատժի են ենթարկել, իսկ իր մայրը փողի դիմաց սեռական բնույթի ծառայություններ էր մատուցում, և որ հուդայականն ամեն օր աղոթքի վերջում պիտի անիծի նազարեթացուն և իր հետևորդներին, այսինքն՝ մեզ բոլորիս:
Հայ ավետարանչականների հիմնադրման օրն էր 1846-ի հուլիսի 1-ը, դրանից ուղիղ մեկ շաբաթ առաջ ՀԱԵ Պոլսո պատրիարք Մատթևոս Չուխաճեանը բանադրում է անջատողականներին, պնդելով, որ իրենց գործողությունները սարսափելի աղետ են բերելու հայերի գլխին:
Նույն 1846 թվականին Օսմանյան կայսրությունը հիմնադրում է առաջին ինժեներական կրթական հաստատությունը: Հաստատության հիմքում կանգնած հայերը և իրենց ժառանգները հետագայում կզբաղեցնեն առանցքային պաշտոններ Nafia Nezareti կոչվող քաղաքաշինության նախարարությունում: Մինչև 1915 թիվը այդ հիմնարկի նախարարներից չորսը հայ են եղել և այս չորսը ընդամենը մի քանիսն էին տասնյակ այլ առանցքային հայ նախարարներից և պետական գործիչներից: Բուն նախարարության հիմնական ծրագրերն էին՝ Բեռլին-Բաղդադ և Հեջաս երկաթգիծը և կապի հանգույցների կառուցումը:
1860 թվականին գերմանացի ինժեներները ժամանեցին Թուրքիա: Նրանք պետք է կառուցեին այն, ինչը պիտի Գերմանիան կապեր Մերձավոր Արևելքի հետ և փաստացի կազմաքանդեր անգլո-բրիտանական համաշխարհային մենաշնորհը: Հեջաս կոչվող երկաթգիծն իր անունը ստացել է Հաջ բառից, քանի որ դրա ֆինանսավորման համար սուլթան Աբդուլ Համիդը կոչ էր արել աշխարհի մահեմադակններին փող հավաքել, հավաստիացնելով, որ Դամասկոսից իսլամական սրբավայր Մեդինա հասնելու և հաջ կատարելու ճանապարհը դրա արդյունքում կկրճատվի 40 օրից 5 օր: Նախագծի իրական նպատակը սակայն Ասիան Եվրոպայի հետ ցամաքային կապով կապելն էր, ապագայում արաբական նավթը Գերմանիա ուղղարկելն էր և անհրաժեշտության դեպքում այդ հանքավայրեր զորք և տեխնիկա արագ տեղափոխելու միջոց ունենալն էր:
Ստամբուլից մինչև Սիրիա, Լիբանան, Հորդանան և Արաբիա ձգվող այս նախագծին կտրուկ ընդդիմանում են Գերմանիայի հիմնական մրցակիցները՝ բրիտանացիները և ֆրանսիացիները: Թեև ռուսները այդ պահին դաշինք էին կազմել Գերմանիայի հետ, նրանք նույնպես հրապուրված չէին Գերմանիայի կտրուկ հզորացման գաղափարով: Բանը հասնում է նրան, որ նախագծի մասին հիշատակումները արգելվում են հնդկական մամուլում, որպեսզի հնդկաստանի մահմեդականները չմասնակցեն ու չֆինանսավորեն դրա կառուցումը: Սրա հետ մեկտեղ սկսվում է դիվերսիոն գործունեությունը Օսմանյան կայսրության ներսում, խառնակչության հիմնական թիրախ են դառնում կայսրության քրիստոնյաները:
Նույն 1860-ին Ֆրանսիան նավատորմը ուղղարկում է Լիբանան, որպես պատրվակ օգտագործելով այն փաստը, որ տեղի քրիստոնյաները ապստամբություն էին բարձրացրել: Ֆրանսիացիքից հետ չմնալու համար բրիտանացիք նույնպես զորք են ուղղարկում այնտեղ: Սակայն հարավում բախումներ հրահրելը բավականին ծախսատար ու անարդյունավետ գործ է դուրս գալիս, հետևաբար, ուշադրության կենտրոնը շեղվում է դեպի հյուսիս՝ Բալկաններ:
1862-ի Հերցոգովինայի սերբերը բախվում են Բոսնիայի մահմեդականների հետ: Երկու տարի անց Չերնոգորիայում է ապստամբություն բարձրանում: Նույն վիճակը Սերբիայում էր, ինչպես նաև Մոնտենեգրոյում, Ալբանիայում, Մակեդոնիայում, Կրետեում, Բուլղարիայում և այլուր: Տասնամյակից ավելի շարունակվող ապստամբությունները հանգեցնում են հեղաշրջման: 1876-ին սուլթան Աբդուլազիզին գահընկեց է անում Մուրադը, ով սակայն գահակալում է միայն 93 օր՝ իր տեղը զիջելով եղբորը՝ Աբդուլ Համիդին: Ապստամբությունները գնալով ահագնանում են և վերածվում են լոկալ պատերազմների, որը հետագայում հանգեցնում է ռուս-թուրքական լայնամասշտաբ բախման: Ռուսները գրավելով գալիս հասնում են մինչև Ստամբուլ և կանգ են առնում միայն Բրիտանական նավատորմի սպառնալիքներից հետո: Ստամբուլի արվարձան Սան Ստեֆանոյում կնքվում է համաձայնագիր, ըստ որի Սերբիան, Ռումինիան և Մոնտենեգրոն անկախանում են, իսկ Բուլղարիան ինքնավարություն է ստանում:
Հայաստանին վերաբերվող շատ հեղհեղուկ և ոչինչ չասող 16րդ հոդվածը դրդում է պատրիարք Ներսես Բ-ին կոչ անել հայերին հավատարիմ մնալ Սուլթանին: Շատերը մնացին հավատարիմ, ինչի արդյունքում հայերը բազմաթիվ առանցքային պաշոտններ ստացան և շարունակեցին ընդլայնել իրենց տնտեսական և քաղաքական կարողությունները: Եղան սակայն նաև անջատողականներ: Սկզբից կրոնական, հետո կուսկացական, հետո ֆիդայական… Դրան ի պատասխան եղան ջարդեր, ինչպես և կանխատեսում էր Մատթևոս պատրիարքը: Ամեն սպանված թուրքի համար սպանվում էր հազար հայ: Դրան զուգահեռ նույն Աբդուլ Համիդը Խրիմյան Հայրիկին փող էր տալիս, որ նա գնա Բեռլինի կոնֆերանս և հայերի դիրքերից հանդես գա: Փողը Ճանապարհին գողանում են… Կաթողիկոսի օգնականները, հայերը:
Որպեսզի կայսրության ներսում կյանքը չկայունանա, 1889-ին ստեղծվում է Երիտ Թուրքերի գաղտնի կազմակերպությունը: Չնայած «թուրք» բառի երիտների հիմնադիր շարքերում թուրք գրեթե չկար: Նրանց մեծ մասը Արևելյան Եվրոպայից էր, կրթվել էր հրեաների դպրոցներում և դավանում էր հուդայականություն: Եթե հիմնադիր անդամներից Մեհմեդ Ջավիդ Բեյը, Մեհմեդ Նազիմ Բեյը ու Թալեալ Փաշան գոնե թուրքական անուններ էին վերցրել, ապա սիոնիստական շարժման երկրորդ համար՝ Զեև Ժաբոտինսկին անունն էլ չէր փոխել: Ժաբոտինսկին ԵրիտԹուրք օրաթերթի գլխավոր խմբագիրն էր և պաշտոնապես ֆինանսավորում էր այդ թերթը Համաշխարային Սիոնիստկան Կազմակերպության կողմից, որը հիմնադրել էր Թեոդոր Հերցելը: Խմբագրի իր պաշտոնը և երիտթուրքերին ֆինանսավորելը Ժաբոտինսկուն չի խանգարում, կարծում եմ նաև օգնում է զուգահեռաբար լինել Լոնդոնի կայազորի 38րդ գումարտակի լեյտենանտ:
Այս ողջ ընթացքում Հեջաս երկաթգծի շինարարությունը չի դադարում: 1908-ին ավարտվում է Մեդինայի ճյուղի կառուցումը, որից շաբաթներ անց Երիտ թուրքերը հեղաշրջմամբ վերցնում են իշխանությունը: Իսկ 1913-ին, երբ ավարտվում է Դամասկոսի կայարանի ճյուղը Երիտ Թուրքերը ստիպում են Աբդուլ Համիդին հրաժարվել գահից: Սրանից մեկ տարի անց, տասնամյակներ շարունակ չմարող անհնազանդության ֆոնին, Բալկանները տրաքում են: Պաշտոնական առիթը Գերմանիայի դաշնակից Ավստրո-Հունգարիայի արքայանզի սպանությունն էր ԵրիտԲոսնիա շարժման անդամ Գավրիլո Պրինցիպի կողմից, որի հետևանքով սկսվում է Առաջին Աշխարհամարտը: Պատերազմում զոհվում է 40 միլիոն մարդ: Սա պատերազմ էր, որի քողի տակ Երիտթուրքերը խլում են հայերից միլիարդավոր դոլլարների ունեցվածք ու կոտորում են՝ այդ թվում նաև Հեջաս երկաթգծով կանանց անապատներ տանելով:
Գերմանիան, գտնվելով Փարիզից 30կմ հեռավորության վրա, տանուլ է տալիս գրեթե հաղթած պատերազմը թիկունքում՝ Բավարիայում, 4 հրեա ակտիվիստների կազմակերպած ապստամբության պատճառով: Հեջաս երկաթգիծը դադարում է գործել: Թուրքիան կորցնում է ողջ Մերձավոր Արևելքը: Իսկ Համաշխարհային Սիոնիստական Կազմակերպության ղեկավարները հասնում են նրան, որ Պաղեստինը օկուպացրած Բրիտանիան, Բալֆուրի դեկլարացիայով խոստանում է այնտեղ ստեղծել Իսրայել, որը ստեղծելու համար սակայն կպահանջվի ևս մեկ համաշխարհային պատերազմ ու ևս 85 միլիոն զոհ:
Մոտ հարյուր տարի կանցնի մինչև Թուրքիայի էրդողանական կառավարության օրոք թուրքական լրատվամիջոցները կսկսեն շատ նրբորեն արտահոսել արխիվներում առակա այն տեղեկություները, որ Հերցելը ոչ միայն ֆինանսավորում էր անջատողական հայերի և դավադիր Երիտթուրքերի գործողությունները Օսմանյան կառավարության դեմ, այլ Սուլթան Աբդուլ Համիդի հետ բանակցություններում առաջարկում էր Պաղեստինը ստանալու դիմաց ջարդել հայերի դիմադրությունը:
Հեջաս երկաթգծի շինարարության մեկնարկից 166 տարի անց այն վերագործարկելու համար Թուրքիայի, Սիրիայի, Հորդանանի և Սաուդիան Արաբիայի մեջև պայմանավորվածությունը ձեռք բերելուց երկու շաբաթ անց Իսրայլը շտապեց ճանաչել հայոց ցեղասպանության գոյության փաստը, որպեսզի նորից հայերի արյամբ փորձի այն խափանել: Իսկ ցեղասպանության ճանաչումից երկու օր առաջ Հայաստան են ժամանում այն նույն միսիոներները, որոնց բանադրել էր մեր եկեղեցին դեռ 180 տարի առաջ: Վարչապետին եկել էին հանդիպել նրանք, ում ձեռքով եղավ 2018-ի հեղաշրջումը, Արցախի հանձնումն ու մեր էթնիկ զտումը:
Հ.Գ. Անկախ ամեն ինչից պիտի համաձայնեք՝ փայլուն կոմբինացիա էր հայերին դրդել ապստամբության, դրա հաշվին մտնել առևտուրի մեջ Սուլթանի հետ, վերցնել իշխանությունը, ունեզրկել ու կոտորել հայերին, մասնատել երկիրը, ստեղծել սեփական պետություն ու թռնել… ու տենց երկու անգամ հարյուր տարվա մեջ:
Հ.Հ.Գ. հայ ավետարանչականների բանադրանքը մեր եկեղեցու կողմից մինչ օրս ուժի մեջ է: Դա քաղաքականապես շրջանցելու համար Ռոբերտ Քոչարյանը դրանց ղեկավարին նախագահի խորհրդականի պաշտոն է տվել ու ոչ միայն պաշտոն իհարկե:
