Սթոունհենջը՝ նեոլիթյան դարաշրջանի խոշոր մեգալիթյան հուշարձան է, որը գտնվում է Մեծ Բրիտանիայի Սոլսբերիի հարթավայրում։ Շինությունը կառուցվել է մի քանի դարերի ընթացքում։ Ամենահին մասը՝ հողային պատնեշը և շրջապատող խրամը, թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 3100 թվականով։
Գիտնականները վաղուց ենթադրում էին, որ այս տարածաշրջանում արևի դիտարկման ավանդույթները առաջացել են քարե շրջանի հայտնվելուց շատ ավելի վաղ, սակայն համոզիչ ապացույցներ չկային։ Պատասխանները գտել է հնագետների թիմը՝ բարեգործական կրթական կազմակերպության Wessex Archaeology-ի մասնագետ Ֆիլ Հարդինգի ղեկավարությամբ։
Հարդինգը և նրա թիմը պեղումներ են իրականացրել Բուլֆորդ գյուղի մոտակայքում (Սթոունհենջից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա) դեռևս 2015–2017 թվականներին։ Սակայն միայն այժմ՝ երկար տարիների մանրակրկիտ վերլուծությունից հետո, մասնագետները կարողացան հանգել վերջնական եզրակացությունների։
Պեղումների ընթացքում հնագետները հայտնաբերել են 48 փոս, որոնք, հավանաբար, որևէ համալիրի մաս են կազմել: Ներսում նրանք հայտնաբերել են ուշ նեոլիթին բնորոշ ակոսավոր զարդանախշերով կերամակայի բեկորներ:
Ռադիոածխածնային վերլուծությունը հնարավորություն է տվել գտածոները թվագրել մոտավորապես մ.թ.ա. 2950 թվականով։ Այսինքն՝ փոսերը հայտնվել են արդեն Սթոունհենջի հողային պարիսպից ու խրամից հետո, բայց մոտ 500 տարի առաջ՝ մինչ հայտնի քարերի տեղադրումը։ Գիտնականները կատարել են գտնված նյութերի 40 ռադիոածխածնային վերլուծություն և պարզել, որ մարդիկ այդ վայրը ակտիվ օգտագործել են համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածում՝ հնարավոր է՝ մի քանի տարի կամ տասնամյակ։
Բազմաթիվ փոսերի մեջ Հարդինգը առանձնացրել է երկուսը, որոնք տարբերվում էին իրենց ձևով։ Դրանց պատերը ուղղահայաց թեքություն չունեին դեպի ներքև, այլ աստիճանաբար նեղանում էին դեպի հիմքը։ Վերին մասի տրամագիծը մոտավորապես 1.2 մետր էր, ստորին մասինը՝ 50 սանտիմետր։
Գիտնականները ենթադրել են, որ այդ փոսերում տեղադրված են եղել բարձր փայտե սյուներ։ Եթե դրանք մտովի գծով միացնենք, ապա այդ գիծը ցույց կտա արևի ծագման կետը արևադարձի օրը։ Որպեսզի համոզվեն իրենց ենթադրության մեջ, հետազոտողները կատարել են տարածքի և երկնքի մանրամասն եռաչափ վերակառուցում՝ վերարտադրելով այն, թե ինչպիսին էր հորիզոնն ու երկինքը Բուլֆորդի վրա մոտ հինգ հազար տարի առաջ։
Մոդելավորումը ցույց է տվել, որ հուշարձանի գոյության ժամանակաշրջանում ենթադրվող սյուների միջև գիծը իրականում համընկել է ամառային արևադարձի օրը արևի ծագման ուղղության հետ։ Շեղումը կազմել է մեկ աստիճանից պակաս։ Սակայն այս ցուցանիշը լիովին բացատրելի է։ Այդ տարբերությունը պայմանավորված է ինչպես վերակառուցման հնարավոր սխալներով, այնպես էլ փայտե կառուցվածքների իրական չափերով, որոնք կարող էին հասնել մինչև 50 սանտիմետր տրամագծի։
