Վաղը առավոտյան դպրոցների բակերում ամենաշատը աչքի են ընկնելու ոչ թե նոր պայուսակները, ծաղիկներն ու սպիտակ վերնաշապիկները, այլ երեխաների դեմքերը։ Ոմանք առաջին անգամ դպրոց մտնելու են ոգևորությամբ, ոմանք՝ ամուր բռնած ծնողի ձեռքը, իսկ ոմանք գուցե վերջին պահին հարցնեն․ «Մամ, իսկ դու ինձ դպրոցո՞ւմ սպասելու ես»
Երեխայի համար սեպտեմբերի 1-ը պարզապես օրացույցի հերթական ամսաթիվ չէ։ Առաջին դասարանցու կյանքում դա առաջին մեծ բաժանումն է, նոր միջավայրից և նոր կանոններին հարմարվելուց մեկն է։ Երբեմն այն ինչ մեծահասակին թվում է սովորական փոփոխություն, երեխայի համար կարող է դառնալ լարվածության և անհանգստության պատճառ։
2026-2027 ուսումնական տարին Հայաստանում մեկնարկում է սեպտեմբերի 1-ին։ Նախորդ ուսումնական տարում հանրապետության դպրոցներում սովորել է 424 հազար 939 երեխա, իսկ ԿԳՄՍՆ-ում այս տարի ընդհանուր թվի մոտավորապես նույն մակարդակն են ակնկալում։ Միևնույն ժամանակ առաջին և տասներորդ դասարանների ընդունելության գործընթացը դեռ շարունակվում է, ուստի սեպտեմբերի 1-ի դրությամբ առաջին դասարանցիների վերջնական թիվը դեռ հայտնի չէ։ Թվերի հետևում հազարավոր երեխաների անհատական պատմություններ են՝ առաջին ուսուցչի, առաջին դասարանի, նոր ընկերների և, ամենակարևորը, ծնողից մի քանի ժամով բաժանվելու փորձը։
Երեխան իր հետ դպրոց է տանում բազմաթիվ հարցեր, որոնց պատասխանները դեռ չգիտի։ Որտե՞ղ է լինելու դասարանը։ Ո՞վ է լինելու ուսուցիչը։ Իսկ եթե չկարողանա՞ գրել։ Իսկ եթե մյուս երեխաները չխոսե՞ն իր հետ։ Իսկ եթե ուսուցիչը բարկանա՞։ Հենց այդ անորոշությունն էլ կարող է լարվածություն առաջացնել։
Հոգեբան Անժելա Գաբրիելյանի խոսքով՝ առաջին դասարան գնացող երեխային պետք է նախապատրաստել ոչ թե այն մտքով, որ դպրոցում ամեն ինչ անպայման հեշտ է լինելու, այլ խոսել ու պատմել հնարավոր դժարությունների մասին։ Երեխային կարելի է ասել, որ սկզբում որոշ բաներ կարող են անծանոթ լինել, նա կարող է սխալվել, ինչ-որ բան չհասկանալ կամ կարոտել ծնողին, և դա նորմալ է։ Այսինքն՝ երեխային դպրոցին պատրաստելը չի նշանակում նրան համոզել, որ «վախենալու ոչինչ չկա»։ Ավելի ճիշտ է ընդունել, որ վախ կամ անհանգստություն կարող է լինել, և երեխային տալ դրա մասին խոսելու հնարավորություն։
Առաջին օրը երեխան կարող է լացել։ Դա պարտադիր չէ, որ նշանակի՝ դպրոցը նրան դուր չի եկել կամ երեխան պատրաստ չէ դպրոցին։ Հոգեբանի խոսքով՝ առաջին օրերին լացը կարող է լինել նոր իրավիճակին հարմարվելու բնական արձագանք։ Երեխան կարող է միաժամանակ զգալ ուրախություն, հետաքրքրություն, վախ և կարոտ, իսկ լացը այդ զգացողությունների արտահայտման ձևերից մեկը կարող է լինել։
Հետևաբար «դու արդեն մեծ ես, ինչո՞ւ ես լացում» արտահայտությունը հազիվ թե օգնի։ Այն երեխային սովորեցնում է ոչ թե հաղթահարել հույզը, այլ թաքցնել այն։ Փոխարենը կարելի է ասել․ «Ես հասկանում եմ, որ քեզ դժվար է», «Դու կարող ես կարոտել ինձ», «Եթե ինչ-որ բան չիմանաս, կարող ես հարցնել ուսուցչին»։
Երեխայի դպրոցական սթրեսի մասին խոսելիս հաճախ մոռանում ենք ծնողի դերը։ «Լավ սովորիր», «ուսուցչին լսիր», «չուշանաս», «չարություն չանես», «հանկարծ չլացես»․ ծնողի համար այս արտահայտությունները կարող են լինել պարզապես խորհուրդներ։ Բայց երեխայի համար դրանց մեծ քանակը կարող է ստեղծել այլ ուղերձ՝ դպրոցում ես պետք է ամեն ինչ ճիշտ անեմ, հակառակ դեպքում խնդիր կունենամ։ Երեխային պետք չէ առաջին օրվանից փոխանցել այն գաղափարը, որ դպրոցը միայն պարտականությունների և գնահատականների վայր է։
Իսկ ե՞րբ է սովորական անհանգստությունը դառնում խնդիր։ Սա այն հարցն է, որ պետք է տարբերել։ Առաջին օրը լաց լինելը, ծնողից չբաժանվելու ցանկությունը կամ նոր միջավայրում ամաչկոտ լինելը ինքնին դեռ չեն նշանակում հոգեբանական խնդիր։
Սակայն եթե երեխայի լարվածությունը ժամանակի ընթացքում չի նվազում կամ ուժեղանում է, և դրան միանում են քնի խանգարումներ, ֆիզիկական գանգատներ, դպրոցից մշտական խուսափելու ցանկություն կամ վարքի էական փոփոխություններ, արդեն անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել պատճառներին և անհրաժեշտության դեպքում դիմել մասնագետի։
Այս տարբերակումը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ ծնողները չպետք է երեխայի յուրաքանչյուր արցունք ընկալեն որպես խնդիր, բայց նույնքան սխալ է նաև երկարատև անհանգստությունը պարզապես «քմահաճություն» անվանելը։
Ծնողը կարող է ամիսներով պատրաստվել սեպտեմբերի 1-ին՝ պայուսակ, գրենական պիտույքներ, հագուստ, լուսանկարներ։ Բայց երեխայի համար ամենակարևոր նախապատրաստությունը կարող է բոլորովին այլ լինել։ Նա պետք է իմանա, որ եթե առաջին օրը վախենա՝ դա նորմալ է։ Եթե չկարողանա որևէ առաջադրանք կատարել՝ դա նույնպես նորմալ է։ Եթե ընկերանալու համար ժամանակ պահանջվի՝ դա նույնպես խնդիր չէ։ Դպրոցին հարմարվելը մեկ օրվա իրադարձություն չէ։ Դա գործընթաց է։
Ու գուցե սեպտեմբերի 1-ի երեկոյան երեխային պետք չէ հարցնել՝ «լա՞վ սովորեցիր» կամ «ուսուցիչը քեզ գովե՞ց»։
Գուցե ավելի կարևոր է հարցնել՝ «Այսօր դպրոցում ո՞ր պահն էր քեզ ամենաշատը ուրախացրել»։
