Հունաստանի նախագահ Կոնստանտինոս Տասուլասը օգոստոսի 15-ին Վերմիո լեռան վրա գտնվող Պանագիա Սումելա այցելության ընթացքում ուղիղ ուղերձ հղեց Թուրքիային՝ կոչ անելով Անկարային ճանաչել պոնտացի հույների ցեղասպանությունը։
Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնի առիթով կազմակերպված տոնակատարությունների ժամանակ Տասուլասը ընդգծեց պոնտացի հունական համայնքի պատմական տոկունությունն ու ինքնությունն ու ավանդույթները պահպանելու կարողությունը՝ չնայած նրանց նախնիների նկատմամբ իրականացված հալածանքներին և զանգվածային բռնություններին։
«Չնայած դաժան ցեղասպանությանը՝ պոնտացի հույները կարողացել են վերածնվել յուրաքանչյուր սերնդի հետ և ապրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ գոյություն ունի Պանագիա Սումելան», — հայտարարել է Տասուլասը՝ ընդգծելով ինչպես վանքի խորհրդանշական նշանակությունը, այնպես էլ Պոնտոսի հունական համայնքի շարունակական ներկայությունը Հունաստանում և ամբողջ աշխարհում։
Վերմիոյի այս պատմական սրբավայրից նախագահն ավելի հեռուն գնաց՝ կոչ անելով միջազգային մակարդակով ճանաչել ցեղասպանությունը և մասնավորապես հորդորելով հենց Թուրքիային ընդունել պատմական իրադարձությունները։
Այս կոչը հնչեց առանձնահատուկ խորհրդանշական նշանակություն ունեցող վայրում։ Վերմիոյի Պանագիա Սումելան դարձել է պոնտացի հույների համայնքի կարևորագույն հոգևոր և մշակութային կենտրոններից մեկը՝ Պոնտոսից Հունաստան փախստականների ժամանումից հետո, այն իրադարձությունների հետևանքով, որոնք կործանեցին այդ տարածաշրջանում դարերով գոյություն ունեցած հունական ներկայության մեծ մասը։
Սերունդներ շարունակ պոնտացի հույները պահպանել են իրենց ավանդույթները, լեզուն, երաժշտությունը, մշակութային ժառանգությունն ու կրոնական ինքնությունը՝ Պանագիա Սումելան դարձնելով գոյատևման և հիշողության հզոր խորհրդանիշ։
Տասուլասի միջամտությունը նաև պատմական հիշողության հարցը դրեց օգոստոսի 15-ի շուրջ ծավալվող հանրային քննարկումների կենտրոնում։ Նրա ուղերձը ուղղված էր ոչ միայն զոհերի հիշատակի պահպանմանը, այլև այն բանի ճանաչմանը, ինչը Հունաստանը բնորոշում է որպես պոնտացի հույների ցեղասպանություն, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության վերջին տարիներին և ժամանակակից Թուրքիայի ձևավորման ընթացքում քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ իրականացված ավելի լայնածավալ հալածանքների ճանաչմանը։
Հունաստանի նախագահի հայտարարությունը տեղավորվում է ավելի լայն միտման մեջ․ այս տարի մի շարք հույն քաղաքական առաջնորդներ օգոստոսի 15-ի տոնակատարություններն օգտագործել են Հունաստանի և Թուրքիայի հարաբերություններին առնչվող հարցեր բարձրաձայնելու համար։ Էգեյան ծովից մինչև Հունաստանի հյուսիս՝ բարձրաստիճան հույն պաշտոնյաների ուղերձներում առանձնահատուկ շեշտադրում է արվել պատմական հիշողության, միջազգային իրավունքի, ազգային ինքնիշխանության և տարածաշրջանում Հունաստանի դիրքի վրա։
Պոնտացի հույների համայնքի համար ճանաչման այս կոչը խորապես նշանակալի է։ Ցեղասպանությունը շարունակում է մնալ պոնտական հելլենիզմի պատմության ամենամեծ ողբերգություններից մեկը, մինչդեռ դրա ճանաչումը վերապրածների բազմաթիվ ժառանգների կողմից դիտվում է որպես պատմական արդարության կարևորագույն բաղադրիչ։
Հարցը շարունակում է մնալ Հունաստանի և Թուրքիայի միջև խորապես վիճելի։ Հունաստանը պաշտոնապես ճանաչում է պոնտացի հույների ցեղասպանությունը, մինչդեռ Թուրքիայի պետությունը մերժում է այդ իրադարձությունները ցեղասպանություն որակելու տեսակետը։
Այսպիսով, Պանագիա Սումելայից Տասուլասը հղեց հիշողությունը, ինքնությունն ու դիվանագիտությունը միավորող ուղերձ․ պոնտական հելլենիզմի բուն գոյատևումը պատասխան է նախորդ սերունդների կրած ոչնչացմանը, իսկ անցյալի ճանաչումը, Հունաստանի տեսակետով, պատմության հետ առերեսվելու կարևորագույն բաղադրիչներից է։
Մինչ հազարավոր մարդիկ հավաքվել էին Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը նշելու համար, Վերմիո լեռան պատմական վանքը կրկին դարձավ շատ ավելին, քան պարզապես կրոնական ուխտագնացության վայր։ Այն դարձավ տեղահանությունից և հալածանքներից վերապրած և իր ժառանգությունը նոր հայրենիքում պահպանած համայնքի կենդանի խորհրդանիշը։
Թուրքիային ուղղված Տասուլասի կոչը հստակ էր․ պոնտացի հույների ցեղասպանության ճանաչումը չպետք է մնա միայն Հունաստանի և զոհերի ժառանգների պահանջը, այլ, ի վերջո, պետք է դառնա այդ ողբերգության պատմական ճանաչման անբաժանելի մասը։