Գիտական առաջընթացը հաճախ պահանջում է համարձակություն և ռիսկի դիմելու պատրաստակամություն։ Սակայն պատմության մեջ եղել են դեպքեր, երբ գիտնականների հետաքրքրասիրությունն ու փորձարկումները անցել են բանականության և անվտանգության բոլոր սահմանները։ Այդ փորձերը կարող էին ոչնչացնել հենց իրենց՝ հետազոտողներին, կամ նույնիսկ մահացու սպառնալիք դառնալ ամբողջ մարդկության համար։
Ներկայացնում ենք մարդկության պատմության 5 ամենավտանգավոր և սարսափելի գիտական փորձերը։
1. «Դիվային միջուկ» (The Demon Core, ԱՄՆ) – Մահացու խաղեր պլուտոնիումի հետ
Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից անմիջապես հետո Լոս Ալամոսի լաբորատորիայի ամերիկացի ֆիզիկոսները փորձեր էին անում 6,2 կիլոգրամանոց պլուտոնիումային միջուկի հետ, որը նախատեսված էր երրորդ ատոմային ռումբի համար։ Գիտնականները ցանկանում էին պարզել այն սահմանը, թե երբ միջուկը կհասնի կրիտիկական վիճակի։
-
Ինչո՞վ էր վտանգավոր. Փորձերը կատարվում էին գրեթե ձեռքով։ Ֆիզիկոս Լուիս Սլոտինը պլուտոնիումի շուրջը տեղադրված բերիլիումային կիսագնդերը բաժանում էր սովորական պտուտակահանի (ոտնակի) միջոցով։
-
Ողբերգությունը. 1946 թվականին փորձի ժամանակ պտուտակահանը սահեց, կիսագնդերը փակվեցին, և միջուկն ակնթարթորեն սկսեց արձակել մահացու ռադիացիա (կապույտ լույս)։ Սլոտինը սեփական մարմնով փակեց միջուկը՝ փրկելով գործընկերներին, սակայն ինքը ստացավ ճառագայթահարման մահացու դոզա և մահացավ 9 օր անց։ Այս միջուկն իրավամբ ստացավ «Դիվային միջուկ» անունը։
2. Կոլայի գերխորը հորատանցք (ԽՍՀՄ) – Ճանապարհ դեպի «դժոխք»
1970 թվականին խորհրդային գիտնականները Մուրմանսկի մարզում սկսեցին մի նախագիծ, որի նպատակն էր հորատել երկրակեղևը և հասնել հնարավորինս խորը շերտերին։ Ի վերջո, հորատանցքի խորությունը հասավ 12,262 մետրի՝ դառնալով մարդու կողմից ստեղծված ամենախորը կետը երկրի վրա։
Առասպելներն ու վտանգը. Փորձի ընթացքում գիտնականները բախվեցին անսպասելի բարձր ջերմաստիճանի (շուրջ 180°C)։ Թեև ժամանակի մամուլում տարածվեց կեղծ առասպել, թե հորատիչները լսել են «դժոխքի մեղավորների ճիչերը», իրական վտանգն այն էր, որ նման խորության վրա երկրակեղևի ճնշման փոփոխությունները կարող էին տեկտոնիկ տեղաշարժեր և անկանխատեսելի երկրաշարժեր առաջացնել տարածաշրջանում։
3. Starfish Prime (ԱՄՆ) – Ատոմային պայթյուն տիեզերքում
1962 թվականին՝ Սառը պատերազմի թեժ փուլում, ԱՄՆ-ն իրականացրեց մի խենթ փորձ՝ տիեզերքում ջրածնային ռումբ պայթեցնելու միջոցով։ 1,4 մեգատոննա հզորությամբ միջուկային լիցքը հրթիռով բարձրացվեց տիեզերք և պայթեցվեց Երկրից 400 կիլոգրամ բարձրության վրա։
-
Հետևանքները. Պայթյունի արդյունքում տիեզերքում առաջացավ հզորագույն էլեկտրամագնիսական իմպուլս (EMP)։ Պայթյունի վայրից 1450 կմ հեռավորության վրա գտնվող Հավայան կղզիներում ակնթարթորեն անջատվեցին փողոցային լույսերը, հեռախոսակապը, և շարքից դուրս եկան հարյուրավոր էլեկտրական սարքեր։
-
Գլոբալ վտանգը. Պայթյունը վնասեց ու շարքից հանեց այդ ժամանակ ուղեծրում գտնվող արհեստական արբանյակների մեկ երրորդը։ Գիտնականները հասկացան, որ նմանատիպ ավելի հզոր պայթյունը կարող էր մեկընդմիշտ կատվածահար անել Երկիր մոլորակի ողջ էլեկտրական համակարգը։
4. Տրինիտի (Trinity Test, ԱՄՆ) – Առաջին միջուկային փորձարկումը
1945 թվականի հուլիսի 16-ին Նյու Մեքսիկոյի անապատում տեղի ունեցավ մարդկության պատմության մեջ առաջին ատոմային ռումբի պայթյունը։ «Մանհեթենյան նախագծի» շրջանակներում իրականացված այս փորձը կանգնած էր բացարձակ անհայտության եզրին։
Ամենասարսափելի վարկածը. Փորձարկումից առաջ գիտնականների մի մասը, այդ թվում՝ հանճարեղ ֆիզիկոս Էնրիկո Ֆերմին, մաթեմատիկական հաշվարկների միջոցով մտավախություն ունեին, որ ատոմային պայթյունի հսկայական ջերմաստիճանը կարող է շղթայական ռեակցիա առաջացնել Երկրի մթնոլորտում գտնվող ազոտի ատոմների միջև։ Դա նշանակում էր, որ պայթյունը կարող էր բառացիորեն հրդեհել ամբողջ մոլորակի մթնոլորտը՝ վայրկյանների ընթացքում այրելով ողջ կյանքը Երկրի վրա։ Բարեբախտաբար, այդ վարկածը չիրականացավ։
5. Կենսաբանական զենքի փորձարկումները Վոզրոժդենիե կղզում (ԽՍՀՄ)
Արալյան ծովում գտնվող այս մեկուսացված կղզին խորհրդային տարիներին վերածվել էր կենսաբանական զենքի գաղտնի փորձադաշտի։ Այստեղ գիտնականները փորձարկում էին մարդկությանը հայտնի ամենավտանգավոր հարուցիչները՝ սիբիրախտ (սիբիրյան խոց), ժանտախտ, տուլարեմիա և բոտուլիզմ։
-
Արդյունքները. Տասնամյակներ շարունակ կղզում կենդանիների վրա արված փորձերը և բաց հարթակներում մանրէների արձակումը տարածքը դարձրին մոլորակի ամենավտանգավոր վայրերից մեկը։ 1970-ականներին կղզուց տարածված լաբորատորիայի փոշին հարակից քաղաքներում բռնկումների և մարդկային մահերի պատճառ դարձավ։ Այսօր կղզին լքված է, սակայն թաղված տոքսինները դեռևս պահպանում են իրենց վտանգը։
Այս փորձերը ցույց են տալիս, որ գիտության ուժը, առանց խիստ պատասխանատվության և էթիկական սահմանների, կարող է վերածվել կործանարար գործիքի։ Ժամանակակից գիտությունը փորձում է դասեր քաղել անցյալի սխալներից, քանի որ մեկ անգուշտ քայլը կարող է անդառնալի լինել ողջ մարդկության համար։