Անցյալ ամիս Կասպից ծովում իրանական նավի նկատմամբ Ուկրաինայի մահաբեր հարվածը սպառնում է բացել Իրանի դեմ պատերազմի նոր ճակատ. ճակատ, որը կարող է ձեռնտու լինել Իսրայելին։
Դեպքից հետո Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արաղչին հարձակումն անվանեց «ՄԱԿ-ի կանոնադրության աղաղակող խախտում, որը կատարվել է Իսրայելի դրդմամբ՝ Եվրոպային իր պատերազմին ներքաշելու նպատակով»։
Մինչդեռ Իսրայելը որևէ կերպ չի մեկնաբանել այդ հարվածը։
Իրանը խոստացավ պատասխանել և, ըստ հաղորդումների, ծրագրում էր բալիստիկ հրթիռային հարվածներ հասցնել Ուկրաինայի երեք օբյեկտի։
Այս պահին լարվածության հետագա սրացումից հաջողվել է խուսափել Կիևի ներողության շնորհիվ, թեև մահաբեր հարձակման համար Իրանը դեռևս ֆինանսական հատուցում է պահանջում։
Երկու պատերազմների միաձուլումը
Քուինսիի Պատասխանատու պետականության ինստիտուտի (Quincy Institute for Responsible Statecraft) փոխնախագահ Թրիտ Պարսիի կարծիքով՝ իրանական նավի վրա Ուկրաինայի հարվածը լիովին անակնկալ չէր։
«Ուկրաինական շրջանակներում արդեն որոշ ժամանակ ձևավորվում էին նարատիվներ, որոնք Իրանն ու Ռուսաստանը ներկայացնում էին որպես մի շղթայով ամբողջությամբ կապված, և այս երկու պատերազմը դիտարկում էին որպես մեկ միասնական հակամարտություն»,- ասել է Պարսին Middle East Eye-ին տված հարցազրույցում։
Ուկրաինական կողմից նաև որոշակի դժգոհություն կար այն պատճառով, որ Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի պատերազմը շեղում է ուշադրությունն ու ռեսուրսները Ռուսաստանի հետ իր սեփական հակամարտությունից։
«Ուկրաինացիներն ի սկզբանե գիտեին, որ այս պատերազմը նրանց համար ավելի թանկ է արժենալու»,- նշել է Պարսին։
«Մենք ունենք օրինակներ, թե ինչպես Ուկրաինա ուղարկված զինամթերքն ու Patriot համակարգերը ստիպված եղան հետ վերցնել և փոխանցել իսրայելցիներին»։
Պարսիի կարծիքով՝ հավանականությունը, որ Իրանը, այնուամենայնիվ, կներգրավվի Ուկրաինայի հետ պատերազմի մեջ, դեռ պահպանվում է։
«Ես չեմ հավատում, որ Իրանը վերջնականապես հրաժարվել է դրանից։ Կարծում եմ՝ նրանք պարզապես դադար են վերցրել, որովհետև զբաղված են այլ հարցերով։ Նրանք հիմա չեն ցանկանում անել որևէ բան, որն իրենց կստիպի ընկնել ծուղակը՝ Ուկրաինային պատասխան հարված հասցնելու դեպքում»,- ասել է նա։
Պարսին կարծում է, որ Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին դիմել է վտանգավոր խաղի՝ փորձելով միավորել ռուս-ուկրաինական պատերազմը ԱՄՆ-ի, Իսրայելի և Իրանի պատերազմի հետ։
«Չեմ կարծում, որ Ուկրաինայի գործերն այժմ առանձնապես լավ են ընթանում։ Մեդիայում ստեղծվում է նարատիվ, թե նրանք հաղթում են, բայց ես դրա համար հստակ նշաններ չեմ տեսնում»,- շեշտում է նա։
«Իրանական պատերազմում Թրամփի խոցելիության պատճառով ուկրաինացիները հնարավորություն տեսան նրան ասելու. «Մենք կարող ենք օգնել ձեզ այստեղ, եթե դուք օգնեք մեզ Ուկրաինայում»։
Շահն այն է, որ այս երկու պատերազմի միավորումը կհանգեցնի ԱՄՆ-ի ներքաշմանը ուկրաինական հակամարտության մեջ, իսկ հենց դա է Ուկրաինան հետապնդել ամենասկզբից, ինչը, իհարկե, իրանցիներն ակնհայտորեն չեն ցանկանում»։
Միացյալ Նահանգները հետևողականորեն հրաժարվել է ներգրավվել Ռուսաստանի հետ ուղիղ առճակատման մեջ։ Նախկին նախագահ Ջո Բայդենը մերժել էր Ուկրաինայի պահանջները՝ ամերիկյան ցամաքային զորքեր և F-16 կործանիչներ ուղարկելու, ինչպես նաև նրանց երկրի վրա ոչ թռիչքային գոտի սահմանելու վերաբերյալ խնդրանքները։
Սակայն, հարվածելով իրանական առևտրային նավին, ուկրաինացիները փորձում են իրենց ներկայացնել որպես Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի պատերազմում արժեքավոր ակտիվ։
«Ուկրաինացիները փորձում են առաջարկել հենց այն հորիզոնական էսկալացիայի տեսակը, որը իրանցիներն արդյունավետորեն կիրառել էին ԱՄՆ-ի դեմ, երբ հարվածներ էին հասցնում Արաբական ծոցի արաբական պետությունների համագործակցության խորհրդի բազմաթիվ երկրների»,- պարզաբանել է Պարսին։
«Նրանք կարող են ԱՄՆ-ին օգնել ստեղծելու նոր ճակատ Կասպից ծովում՝ Իրանից հյուսիս, և ուժեղացնել էսկալացիան այնպես, որ դա հյուծի իրանցիներին և ցույց տա նրանց օգտակարությունը Միացյալ Նահանգների համար»։
Իսրայելի պատերազմի վերաիմաստավորումը Իրանի դեմ
Այս երկու պատերազմի միաձուլումը կարող է շահավետ լինել ոչ միայն Ուկրաինայի, այլև Իսրայելի համար, կարծում է Պարսին։
«Նախ՝ դա կերկարաձգի ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև պատերազմը, ինչին Իսրայելը մշտապես ձգտում է»,- պարզաբանել է նա։
«Դա նաև եվրոպացիներին կներգրավի պատերազմի մեջ այնպես, ինչպես նախկինում չի եղել, ինչը նույնպես կուրախացնի Իսրայելին։
Բայց, թերևս, ամենակարևորը այն է, որ դա իսրայելցիներին հնարավորություն կտա վերաիմաստավորելու պատերազմի էությունը. Իրանի նկատմամբ հաղթանակը կդառնա ոչ թե հենց Իսրայելի պաշտպանության, այլ Ուկրաինայի պաշտպանության հարց։ Եվ հաշվի առնելով, թե ԱՄՆ հանրության աչքում որքան է Իսրայելի հեղինակությունը ընկել, մինչդեռ Ուկրաինան դեռևս զգալի աջակցություն է վայելում, դա իսրայելցիների համար այս պատերազմում իրենց առանցքային դերը նվազեցնելու հարմար միջոց կդառնա»։
Իսրայելն արդեն ակտիվություն էր ցուցաբերել կասպյան ուղղությամբ. անցյալ տարվա հունիսին և այս տարվա մարտին հարվածներ էր հասցրել այդ տարածաշրջանում իրանական ռազմածովային ակտիվներին և ռազմական ենթակառուցվածքին:
«Իրավիճակը, երբ Կասպից ծովը կվերածվի այս պատերազմի ճակատներից մեկի, աննախադեպ չի լինի, բայց կտարբերվի նրանից, թե ինչպես էր պատերազմը վարվել վերջին մի քանի շաբաթում, և առավել ևս ամեն ինչ կփոխվի, եթե դրան միանա Ուկրաինան՝ իր հեռահար անօդաչուների հնարավորություններով»,- նշել է Պարսին։
«Եթե Ուկրաինան իր անունը դներ այս պատերազմի տակ, դա Եվրոպայում հսկայական կշիռ կունենար։ Եվրոպացիներն առանց դրա էլ շատ դժգոհ են Իրանից՝ ուկրաինական հակամարտությունում Ռուսաստանին աջակցելու համար»։
Պատերազմը ջրային ուղիներում
Եվ Օրմուզի նեղուցը, և Կասպից ծովը Իրանին ապահովել են զգալի լծակներով ընթացիկ հակամարտությունում։
Փակելով Օրմուզի նեղուցը՝ Թեհրանը կարող էր լրջորեն խաթարել համաշխարհային առևտուրը, կտրուկ բարձրացնել էներգակիրների գները և հարվածներ հասցնել տարածաշրջանում ամերիկյան ռազմական օբյեկտներին։
Կասպիցը նաև Իրանի պաշտպանական ճարտարապետության մի մասն է՝ արևմտյան տերությունների սպառնալիքի դեմ պաշտպանական վահանի առանցքային տարր։
Սա աշխարհի ամենամեծ փակ ջրավազանն է, որի ափերը ողողում են Իրանը, Ռուսաստանը, Ադրբեջանը, Ղազախստանը և Թուրքմենստանը, որոնք միմյանց միջև կիսում են ջրատարածքը։
Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի մասին 2018 թվականի կոնվենցիայի համաձայն՝ արտաքին պետություններին արգելվում է այստեղ ռազմական ենթակառուցվածք ստեղծել։
Կասպիցում կենտրոնացած են նաև խոշոր ծովային նավթագազային հանքավայրեր, նավահանգիստներ և խողովակաշարեր, որոնք Կենտրոնական Ասիան կապում են համաշխարհային շուկաների հետ։
Բացի այդ, սա Իրանի և Ռուսաստանի միջև էներգետիկ համագործակցության և առևտրի կարևորագույն գոտի է, որոնք օգտագործում են այս ջրային ուղին՝ արևմտյան պատժամիջոցներն ու ռազմական շրջափակումները շրջանցելու համար։
«Դարեր շարունակ այն միաժամանակ ծառայել է որպես սահման, առևտրային ուղի և ռազմավարական մրցակցության ասպարեզ», — պարզաբանում է Ռավանդի-Ֆադաին։
«Սա աշխարհաքաղաքական կամուրջ է Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Ասիայի միջև. ով վերահսկում է Կասպիցով անցնող հիմնական տրանսպորտային երթուղիները, ստանում է հսկայական տնտեսական և քաղաքական առավելություններ։
Եվ թեև Ուկրաինայում հակամարտության տեղափոխումը Կասպից, թեկուզ առանձին միջադեպերի տեսքով, պարտադիր չէ, որ նշանակի երկու պատերազմների միաձուլում մեկի մեջ, դա պետք է նախազգուշացում ծառայի. մենք դիտարկում ենք անկայունության աշխարհագրության ընդլայնում»։
Շրջանցելով Հորմուզի նեղուցը
Պարսիի կարծիքով՝ Կասպիցը Իրանին և մյուս երկրներին հնարավորություն է տալիս շրջանցել Հորմուզի նեղուցի անկանխատեսելիության գործոնը։
«Այս պատերազմի հետևանքներից մեկն այն է, որ այլ պետություններ խողովակաշարեր են կառուցում՝ շրջանցելով Հորմուզը, իսկ իրանցիներն իրենք ևս միջոցներ են ներդնում երկաթուղիների և այլ լոգիստիկ ուղիների զարգացման մեջ՝ Չինաստանի և Արևելքի հետ Կենտրոնական Ասիայի միջոցով առևտուր անելու համար»,- նշել է նա։
«Կարծում եմ՝ ի վերջո մենք կտեսնենք մատակարարման շղթաների մի ամբողջ էկոհամակարգի ձևավորում, որը կնվազեցնի Հորմուզի նեղուցի նշանակությունը։ Դրա համար կպահանջվի 10–15 տարի, և գործընթացը կխթանվի ոչ միայն այլ երկրների, այլև հենց իրանցիների կողմից, որոնք ցանկանում են դիվերսիֆիկացնել իրենց մատակարարումները, նվազեցնել նեղուցի խոցելիությունը և ապահովագրվել ԱՄՆ-ի ցանկացած փորձից՝ իրենց տնտեսությունը տնտեսական ճանապարհով խեղդելու»։
Չնայած ռազմավարական առավելություններին և հաղթաթղթերին, որոնք այս երկու ջրավազանները տալիս են Իրանին, Պարսին համոզված է, որ դրանք ինքնին բավարար չեն Իրանի՝ այս պատերազմում գոյատևելու համար։
«Այո, իրանցիներին հաջողվել է ռազմավարական պարտություն հասցնել Իսրայելին և Միացյալ Նահանգներին այս հակամարտությունում, բայց երկարաժամկետ հեռանկարում, եթե Իրանը կարողանա առևտուր անել միայն Ռուսաստանի, Չինաստանի և մի քանի ասիական պետությունների հետ, դա քիչ կլինի՝ իր ամբողջ ներուժը բացահայտելու կամ ԱՄՆ-ի կամ Իսրայելի հետ հնարավոր նոր առճակատման նախապատրաստվելու համար», — հայտարարել է նա։
«Այս իմաստով պատժամիջոցների վերացումը կենսական նշանակություն ունի Իրանի համար ոչ միայն տնտեսության վերականգնման, այլև սեփական պաշտպանունակության և զսպման ուժերի վերածնման համար»։
Կասպիցում իրանական նավի վրա հարձակումից մի քանի օր անց Իրանը անօդաչուով հարվածեց եգիպտական Դամիետա նավահանգստին։ Պարսիի գնահատմամբ՝ դա Թեհրանի փորձն էր՝ ցուցադրելու իր ասիմետրիկ պատերազմի ներուժը։
«Հավանաբար, դա ուղղված էր նրան, որպեսզի ԱՄՆ-ին զսպի Կասպիցում էսկալացիայից և ցույց տա, որ Իրանը պատասխան գործողությունների համար նույնիսկ ավելի մեծ հնարավորություններ ունի։ Դա, անկասկած, ստիպել է վաշինգտոնյան ռազմավարներին դադար վերցնել, քանի որ խոսքը էսկալացիայի բոլորովին այլ մակարդակի մասին է, որը շատ հեռու է Կասպիցը կրկին ռազմական գործողությունների գոտի վերադարձնելու շրջանակներից»,- եզրափակել է նա։