Պատմաբան, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նախկին տնօրեն Հայկ Դեմոյանը գրել է.
«Ծիծեռնակաբերդ. քրեական գործ հարուցելու և նախաքննություն սկսելու հիմքերը
Ուղեցույց ապագա դատաիրավական համակարգի համար
Ապրիլի 18-ին Ծիծեռնակաբերդում մի շարք հանցագործությունների հետքերը կոծկելու եզակի մի դրվագի ականատեսը դարձանք՝ Նիկոլ Փաշինյանի ու Ժաննա Անդրեասյանի մասնակցությամբ:
Մտավոր հետամնացների համար չորս անգամ նույն տեքստը արտաբերող Նիկոլ Փաշինյանը ժամանել էր Ծիծեռնակաբերդ՝ նախընտրական հերթական օբյեկտն ընդունելու կեցվածքով: ԿԳՄՍ նախարարի դեմքին էլ անթաքույց հրճվանք կար՝ «վերջապես կպրծնենք էս Եղեռնի հուշարձանի դարդից» ձևակերպմամբ:
Ի՞նչ ասաց Նիկոլ Փաշինյանը ուղիղ եթերով, որին ի պատասխան ներկաները մի պահ կարկամեցին: Ասաց, որ քարերի երանգն, ամեն դեպքում, տարբեր է: Ի՞նչ է դա նշանակում: Նիկոլի բերանով հաստատագրվեց, որ հանրապետական նշանակության կարգավիճակ ունեցող ու համայն հայության համար սրբատեղի հանդիսացող Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի բնօրինակ երեսպատման քարերը ոչնչացվել են, որի արդյունքում հուշարձանին հասցվել է անվերականգնելի վնաս՝ ինչը ՀՀ և միջազգային օրենքներով քրեորեն պատժելի գործողություն է:
Ի դեպ, այս անգամ Ժաննայի բախտը բերեց այնքանով, որ Նիկոլը չառաջարկեց իզոտոպներով ստուգել քարերի հնությունը, ինչպես դա արեց Հայաստանի պատմության թանգարանում՝ եկեղեցու դռան փեղկը ուսումնասիրելիս, որի արդյունքում նախարար Ժաննա Անդրեասյանը գունատվեց և կորցրեց հոդաբաշխ մտքեր արտաբերելու կարողությունը:
ՀՀ տարածքում հուշարձանների պահպանությունը և դրանց նկատմամբ իրականացվող գործողությունները կարգավորվում են օրենսդրական նորմերով։ Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը, ունենալով հանրապետական նշանակության հուշարձանի կարգավիճակ, գտնվում է պետության հատուկ պաշտպանության ներքո։
ԿԳՄՍ-ի թույլ տված կոպիտ սխալների, անպատասխանատու մոտեցման ու վերահսկողությունից դուրս իրականացված աշխատանքների արդյունքում Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրին հասցվել է անվերականգնելի վնաս, որի արդյունքում հուշարձանը կորցրել է իր պատմական վավերականությունն ու ինքնությունը։
Հավելենք նաև այն սկանդալն ու խայտառակ տեսարանները, որոնք արձանագրվեցին շինհրապարակի տարածքում:
Ակնհայտ էր, որ ԿԳՄՍ նախարարությունն ու շինարարություն իրականացնող ընկերությունը խախտել էին վերականգնողական աշխատանքների իրականացման պահանջներն ու սկզբունքները։
Հուշարձանի քարերի երանգների տարբերությունը արձանագրած Նիկոլ Փաշինյանի ու հուշահամալիրի տարածքում նախորդ վերականգնումների պահով անամոթաբար ստող Ժաննա Անդրեասյանի ուշադրությանն ենք ներկայացնում «Պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ու պատմական միջավայրի պահպանության և օգտագործման մասին» ՀՀ օրենքը, որտեղ արձանագրված է, որ ցանկացած հուշարձանի վերականգման ժամանակ կարևոր է անձեռնմխելիության սկզբունքի ապահովումը՝ առաջնահերթությունը տալով հուշարձանի բնօրինակ նյութի պահպանմանը։
Այս սկզբունքը, ինչպես տեսանք, կոպտորեն խախտվել է:
– Փոխարինման պայմանը
Հուշարձանի մաս հանդիսացող քարը, աղյուսը կամ մետաղը փոխարինվում է միայն այն դեպքում, եթե բնօրինակ մասը քայքայվել է այն աստիճանի, որ այլևս չի կարող կատարել իր կառուցվածքային կամ գեղագիտական ֆունկցիան և վտանգում է հուշարձանի կայունությունը։
– Գիտական հիմնավորում
Ցանկացած միջամտություն պետք է հաստատված լինի լիազոր մարմնի փորձագիտական հանձնաժողովի կողմից։ Միայն հանրային բողոքի արդյունքում ԿԳՄՍ-ում գլխի ընկան, որ անհրաժեշտ է մասնագիտական ու փորձագիտական խումբ կազմել հուշարձանի տարածքում ստեղծված խայտառակ իրավիճակը շտկելու համար: Այս ընթացքում, հուշահամալրի համահեղինակ ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանն արձանագրեց, որ առանց վերահսկողության իրականացված աշխատանքների արդյունքում, իր խոսքով ասած, «հռե կոբալ» գործ է արվել, ինչը առնվազն նշանակում է, որ հուշարձանին վնաս է հասցվել:
– Վավերականության կորուստ
Միջազգային սկզբունքներով (օրինակ՝ Վենետիկի խարտիա), հուշարձանի արժեքը ոչ միայն դրա տեսքն է, այլև դրա նյութն է։ Սա նշանակում է, որ հենց այնպես չես կարող բնօրինակ ու պատմական քարերը փոխարինես նորերով ու դա համարես վերականգնում: Հուշահամալիրի ոչնչացված բնօրինակ սալաքարերի 99 տոկոսը եղել է անվնաս վիճակում և դրանք փոխարինելու անհրաժեշտություն չի եղել: ԿԳՄՍ նախարարության հանցավոր անփութության արդյունքում ոչնչացվել ու խճազանգվածի է վերածվել տասնյակ բնօրինակ սալաքարեր, որոնք խեղված երեք մույթերի վրա տեղադրված են եղել 1966-67 թվականներին:
Այս ամենի արդյունքում հուշարձանի ինքնությունը թե´ ֆիզիկապես, թե´ բարոյապես ձևախեղվել ու աղճատվել է և դրա զգալի հատվածը դարձել է անարժեք պատճեն՝ ի խախտումն ՀՀ գործող օրենքների ու բազմաթիվ միջազգային պարտավորությունների։
Արձանագրենք, որ տողերիս հեղինակը, ճարտարապետ Անահիտ Թարխանյանը, ինչպես նաև շինարարության հետ կապված բազմաթիվ խախտումների ու կոռուպցիոն ռիսկերի անդրադարձած Էդգար Հայրումյանը, Կարեն Արայանը Արթուր Չախոյանը, Հայկ Մարտիրոսյանը և բազմաթիվ այլ քաղաքացիներ, այս ընթացքում երբե´ք ու ոչ մի պարագայում դեմ հանդես չեն եկել հուշահամալիրի տարածքում բարեկարգման ու վերանորոգման աշխատանքների իրականացմանը: Այս կարևոր հանգամանքը ստորագույն ու քստմնելի մեթոդների կիրառմամբ մանիպուլացնում են իշխանամերձ զլմներն ու նրանց սպասարկուները:
Մտավոր հատուկ ու բացառիկ ունակություններով օժտվածների համար ևս մեկ անգամ անդրադառնում եմ Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի տարածքում տեղ գտած հանցագործությունների շարանին:
ա. Հայտարարված տենդերով Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի վերականգման աշխատանքները ԿԳՄՍ նախարարությունը վստահել է մի կազմակերպության, որը ոչ միայն համանման հուշարձանների վերականգման փորձ ու որակյալ մասնագետ-շինարարներ չի ունեցել, այլև վերջին տարիներին մի քանի խնդրահարույց շինարարական աշխատանքներ է իրականացրել:
Լուրջ կոռուպցիոն ռիսկեր արձանագրվեցին նաև շինարարական աշխատանքների իրականացման նախահաշիվներում:
բ. Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրը սկսել են ջարդուփշուր անել ԱՌԱՆՑ ՀԱՍՏԱՏՎԱԾ նախագծի: Սա էլ ԱՆՀԵՐՔԵԼԻ փաստ է և դա քրեորեն պատժելի արարք է:
Այս մասին բացեիբաց հայտարարեց «Հայնախագիծ» ինստիտուտի տնօրեն Գրիգոր Ազիզյանը՝ Երևանի ավագանու անդամների ու մասնագետների մասնակցությամբ տեղի ունեցած քննարկման ժամանակ: Նիստի ժամանակ արձանագրվեց, որ փաստացի դա հայտարարություն էր հանցագործության մասին:
գ. պատմության համար արդեն արձանագրել ենք այս վանդալիզմը արդարացնող վճարովի քարոզիչների, ՀՑԹԻ տնօրինության ու հոգաբարձուների խորհրդի անդամների անունները:
Այդ ուղղությամբ մեծ ճիգեր գործադրեցին ՀՑԹԻ արդեն նախկին տնօրեն Էդիտա Գզոյանը, ՀՑԹԻ նախկին տնօրեն Սուրեն Մանուկյանը: Այս խայտառակ միջադեպի կապակցությամբ լռություն պահպանեցին ՀՑԹԻ Հոգաբարձուների խորհրդի անդամներ Հրանուշ Խառատյանը, Հարություն Մարությանն ու Ռայմոնդ Գևորգյանը:
Լավագույն ապացույցն առ այն, որ հանրային բողոքի արդյունքում կասեցվել է հուշարձանի մյուս մասերի հոշոտումն ու ավերումը կլինի նաև այն, որ մյուս մույթերի դեպքում չեն կիրառվելու նույն վայրագ մեթոդները: Ասել կուզի, հենց այդ միջամտության ու բողոքի արդյունքում վերանայվել է հուշարձանի վերականգման նախագիծը և անհարկի ուռճացված նախահաշիվը:
Իսկ շաբաթ օրվա բեմադրությունն ընդամենը հանցագործությունների այս շղթան կոծկելու դրվագ էր, որն, ի դեպ, նույնպես քրեորեն պատժելի է:
Միամիտ չենք և ոչ էլ հույս ենք փայփայում, որ Նիկոլին ու Ժաննային օրենքի սահմաններում կենթարկեն պատասխանատվության: Չի հետաքննվի նաև նախագծի այն խայտառակ կետը, ըստ որի նախատեսվում էր մեկ քարի ապամոնտաժման ու վերատեղադրման համար վճարել 1300 ԱՄՆ դոլար:
Նախագծով ապամոնտաժման ենթակա էին ավելի քան 100 սալաքարեր: Հաշվեցի՞ք: Հիմա հասկացա՞ք հուշահամալիրը այդպիսի «ջանասիրությամբ» ու «սրտացավությամբ» վերականգնելու իրական շարժառիթները:
Հուշահամալիրի տարածքում 2003-2004 և 2013-2014 թվականներին իրականացվել են վերականգնողական աշխատանքներ և ուղիղ եթերով պնդելը, թե իբր վերջին 60 տարիների ընթացքում ոչ մի նման բան տեղի չի ունեցել, առնվազն անբարոյականություն է: Եթե Նիկոլ Փաշինյանի պարագայում ստախոսությունն ու խաբեբայությունը նորմա է ու բնական իրավիճակ, ապա ԿԳՄՍ նախարար Ժաննա Անդրեասյանի դեպքում նման ստախոսություն տարածելու գնահատականները թողնում եմ ձեզ:
Նշեմ միայն, սա այն նույն նախարարն է, ով տողերիս հեղինակի դեմ հայցադիմում է ներկայացրել՝ զրպարտության մեղադրանքով:
Սա էլ ի գիտություն՝ Նիկոլի կողմից ստորացված ու մարգինալացված դատաիրավական համակարգի ներկայացուցիչներին, ինչպես նաև աշխատավարձ ու պետական դրամաշնորհներ ստացող պատմաբան-հուշարձանագետներին:
Առաջարկում եմ այս գրառումը ներառել ՔՊ նախընտրական թղթապանակում՝ որպես կարևոր փաստաթղթային համալրում»:
