58 երկրների ներկայացուցիչների ներկայությամբ Գանձասարի վանքում տեղի ունեցած սադրանքը դիվանագիտական սկանդալի առիթ է դարձել։ Արդեն երկու օր ակտիվորեն քննարկվում են Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի արարքը, որոշ դեսպանների անհարկի արձագանքը և այդ ամենի հնարավոր հետևանքները հայ-ադրբեջանական երկխոսության վրա։
Հանրային համերաշխություն ձևավորելու նպատակով ստեղծված «Խաղաղության կամուրջ» հայ-ադրբեջանական քաղաքացիական նախաձեռնության անդամները, մտահոգություն հայտնելուց բացի, այս խնդիրը արդեն հեռավար քննարկել են։
Գանձասարի «դիվանագիտական սկանդալը» փոխադարձ անվստահության տիրույթ է վերադարձրել «Խաղաղության կամուրջ» հայ-ադրբեջանական քաղաքացիական նախաձեռնության անդամներին` «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում հաստատում է խմբի անդամ, Երևանի մամուլի ակումբի ղեկավար Բորիս Նավասարդյանը։ Եթե խմբի անդամները մինչև այս պահն առավելապես խոսում էին ձեռքբերումների և հանրային համերաշխության ձևավորման մասին, ապա Գանձասարի դեպքերից հետո շեշտում են մտահոգությունները․
«Երբ տեղի են ունենում իրադարձություններ, որոնք հասարակության մեջ առաջացնում են այնպիսի էմոցիոնալ արձագանք, ինչպիսին եղավ Գանձասարանի միջոցառումներից հետո, դա նշանակում է, որ այն նպատակը և այն մտադրությունը, որ ունեինք, ռիսկի տակ է, մեր պլանները` աշխատանքի մեր ադրբեջանցի գործընկերների հետ, մնում են անորոշ, և պետք է լուրջ աշխատել հաղթահարելու այն ճգնաժամը, որը ձևավորվել է վերջին օրերի ընթացքում»։
2025 թվականի վերջին մեկնարկած նախաձեռնության շրջանակում խմբերը չորս փոխայցելություն են ունեցել՝ երկուսը Ադրբեջանում, երկուսը՝ Հայաստանում։ Եթե խաթարվի մեկ տարվա ընթացքում ձեռք բերված վստահությունը, հաջորդ նախաձեռնությունն ավելի դժվար կիրագործվի՝ ընդգծում է Նավասարդյանը։ Գանձասարի դեպքերից հետո խմբի անդամները հեռավար են շփվել․
«Մենք մեր մտահոգություններն ենք հայտնել, որն արտացոլված է հայտարարությունում։ Նշել ենք, որ Հայաստանում և Ադրբեջանում չպետք է կատարվեն գործողություններ, մանավանդ բարձրաստիճան պաշտոնյաների մասնակցությամբ, որոնք մյուս կողմում առաջացնում են վրդովմունք կամ նյարդային արձագանքներ։ Իսկ ադրբեջանական կողմն իր մտահոգությունն է հայտնել, որը էլի կարող է լեգիտիմ լինել, որ Հայաստանում չափազանց թեժ արձագանքներ եղան և երկկողմանի այդ երկխոսությունում որոշակի դժվարություններ առաջացան։ Հիմա ամեն մեկս մեր կարծիքը հայտնելով պիտի կարողանանք նաև գտնենք լուծումներ, ես կարծում եմ։ Եթե կկարողանանք, ուրեմն «Խաղաղության կամուրջ»-ը լուրջ դերակատարություն կունենա ամբողջ գործընթացում։ Եթե չկարողանանք, ուրեմն ստացվում է, որ այս փուլում ինչ–որ բան այնպես չի արվում, ինչպես պետք է արվի»։
Վերջին օրերին հատկապես Հայաստանում հանրությունը պահանջում է համարժեք արձագանք ՝ Գանձասարի պատմությունը խեղաթյուրելու ադրբեջանական փորձերին ի պատասխան։ Նախարար Արարատ Միրզոյանն արդար չի համարում մեղադրանքի սլաքը դեպի Արտաքին գործերի և միջազգային առևտրի նախարարություն ուղղելը․
«Ես կարծում եմ` ԱԳՆ-ն ինչ որ պետք է աներ, արել է։ Այդ հարցով մասնագիտացված մարմիններ կան, մենք լսեցինք և շատ բավարարված ենք Մատենադարանի դիրքորոշմամբ և պահվածքով։ Մենք Մատենադարանի հետ ներգրավվեցինք, եթե նկատեցիք` այց էր տեղի ունեցել, այնպես որ «բավարար», «պատշաճ», «համարժեք»՝ իրավունք ունեք դիտարկել այդպիսին կամ ոչ այդպիսին։ Իհարկե, ակնհայտ է, չէ՞ որ սա չի ամրապնդում հաստատված խաղաղությունը, չի նպաստում։ Հակառակը` սնուցում է ոչ այդքան լավատեսական կարծիքներ խաղաղության հետագա ճակատագրի մասին։ Այսպիսի բաները գալիս են, ուղղակի ջուր լցնում այդ ջրաղացին»։
Նախարարի ակնարկած այցը Մատենադարան տարածաշրջանում ճգնաժամի հարցերով Եվրոպական միության հատուկ ներկայացուցիչ Մագդալենա Գրոնոյինն էր։ Ադրբեջանի նախագահի օգնականի ուղեկցությամբ Գանձասար այցելած 58 դիվանագետներից մեկն էլ եվրոպացի պաշտոնյան էր, որն այդ այցից հետո X-ում գրել էր, որ որոշ վայրերի ծագման վերաբերյալ կողմերի միջև «խորապես տարբերվող տեսակետներ ու նարատիվներ կան»։ Գանձասարում Հաջիևի ցուցադրած դատարկ էջերով ձեռագրերի փոխարեն Մատենադարանում դրանց բնօրինակներին ծանոթանալով՝ Գրոնոն արդեն հայտարարել էր, որ չի վիճարկում Ղարաբաղի՝ նախկինում հակամարտությունից տուժած շրջաններում հայկական հարուստ հետքը։
Գանձասարում Հաջիևի անհաջող պերֆոմանսը վնասեց ոչ միայն հայ–ադրբեջանական երկխոսությունը, այլև հենց միջազգային հանրության հեղինակությունը։ «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության մասնակից, քաղաքագետ Սամվել Մելիքսեթյան․
«Երբ ինքը ( Հիքմեթ Հաջիևը – խմբ․) թերթում է դատարկ էջերը, դրանով ցույց է տալիս, որ ուղղակի չի հասկանում` ինչպես են թանգարաններում ցուցադրությունները կազմակերպվում։ Նաև այն մարդիկ, որ արձագանքում են բավականին բուռն այդ տեսարանին, նույնպես, ես կասեի, իրենց անգրագիտության աստիճանն են ցույց տալի այս հարցում։ Այդ այցը, օրինակ, ինձ համար այդքան խնդրահարույց չէ, քան նաև այդ դրսևորումները, որ մենք տեսանք։ Կարծում եմ, որ հետագա հնարավոր քայլերը, որ «մխիթարեն» հայկական կողմին, արժեզրկելու են ԵՄ նկատմամբ որոշակի հեղինակությունը։ Որովհետև և՛ Հայաստանում, և՛ Ադրբեջանում ամրապնդելու է այն տեսակետը, որ ինչ-ինչ պայմաններում կարելի է եվրոպացիներին ստիպել, որ իրենք անեն այն, ինչ իրենք սկզբում չէին անում, չէին ուզում և այլն, և այլն, և դրանից հետո իրենք նաև հակառակն են աելու, փորձելու ինչ-որ հավասարակշռություն պահել։ Այն քաղաքականությունն այն է, որը ժամանակին նաև խորհրդային իշխանությունները, Ռուսաստանն էին փորձում»։
Պաշտոնական Երևանն ավելի զուսպ է և Գանձասարում դիվանագետների մասնակցությամբ կատարվածին արձագանքում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև փխրուն խաղաղությունը պաշտպանելու և այն չվնասելու դիրքերից։
