Ականավոր լեզվաբան, հայագետ, բառարանագիր Հրաչյա Աճառյանի հիշատակը ապրիլի 12-ին խորհրդանշական կերպով նշանավորվեց Ստամբուլի հայ համայնքում։ Առիթը Հայաստանի Կենտրոնական բանկի կողմից գիտնականի 150-ամյակին թողարկված արծաթե հուշադրամի «վերադարձն» էր քաղաք, որտեղ ծնվել և մտավորականի իր առաջին քայլերն է արել Աճառյանը։
Ծնված լինելով 1876 թվականին՝ նա տարրական կրթություն է ստացել Պոլսի հայկական Սահակյան-Նունյան վարժարանում, ապա արդեն միջին ու ավագ դասարաններում կրթությունը շարունակել է տեղի Կենտրոնական վարժարանում։ Եվրոպական համալսարաններում կրթություն ստանալուց հետո լեզվաբանը վերադարձել է Ստամբուլ և որոշ ժամանակ աշխատել այստեղ։
Պոլսի հայ համայնքում մինչ օրս շարունակում են հիշել ու արժևորել Աճառյանի անգնահատելի վաստակը հայագիտության և հայերենագիտության բնագավառներում։ Ուստի պատահական չէ, որ մեծանուն գիտնականի 150-ամյակի առթիվ հուշադրամի թողարկումից հետո Պոլսի ամենահին հայկական օրաթերթի՝ «Ժամանակ»-ի գլխավոր խմբագիր Արա Գոչունյանը հանդես էր եկել նախաձեռնությամբ՝ բաց նամակով դիմելով ՀՀ Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանին ու առաջարկելով հուշադրամի երեք օրինակ նվիրաբերել Պոլսի երեք հայկական հաստատություններին, ովքեր պատմության ընթացքում առնչություն են ունեցել Աճառյանի հետ։
«Հրաչյա Աճառյանը մեզ համար մեծ պատգամ ունեցող դեմք է։ Նրա գործունեության նշանակությունը մեր այսօրվա մարտահրավերների լույսի տակ շատ ավելի մեծ կարևորություն է ստանում։
Հրաչյա Աճառյանի հոբելյանն ու այսօր այդ հուշադրամների՝ մեզ հատկացվող օրինակները հիշեցնում են, թե մեր հաստատությունները պատմության ընթացքում ինչքան ճակատագրական դեր են ունեցել։ Աճառյանը կրթությունը սկսել է Սամաթիայի Սահակյան-Նունյան վարժարանից, ուր այսօր լսարաններից մեկն իր անունն է կրում։ Նա եղել է նաև Կենտրոնական վարժարանի սան, ինչն իր հուշերում ընդգծված տեղ ունի։ Եվ ի վերջո իմ ներկայացրած հաստատությունը՝ «Ժամանակ» օրաթերթը, Հրաչյա Աճառյանի հիշատակի հետ առանձին առնչություն ունի, քանի որ նրա հայերենի ավարտական քննության հանձնախմբի անդամ է եղել «Ժամանակ»-ի հիմնադիր Միսաք Գոչունյանը»,- «Արմենպրես»-ի փոխանցմամբ, Պոլսո Հայոց պատրիարքարանում կազմակերպված հանդիսավոր արարողության ժամանակ ասաց Արա Գոչունյանը։
Պատահական չէ, որ արարողությանը հրավիրված էին Ստամբուլի հայ համայնքում գործող բոլոր կրթական հաստատությունների ներկայացուցիչները։ Գոչունյանի խոսքով՝ սա հերթական հիշեցնումն է, թե որքան կարևոր առաքելություն են իրականացրել պոլսահայ դպրոցները՝ համահայկական նշանակություն ունեցող մասնագետների պատրաստման ճանապարհին։
Կենտրոնական բանկի նախագահին գլխավոր խորհրդական Վահե Պետրոսյանը Աճառյանի 150-ամյակին նվիրված հուշադրամները հանձնեց Կենտրոնական վարժարանի տնօրեն Սիլվա Քույումջյանին, Սահակյան-Նունյան վարժարանի լիցեյի բաժնի տնօրեն Ալին Յուջելին, ինչպես նաև «Ժամանակ» օրաթերթի հրատարակության տնօրեն Նադիա Գոչունյանին։
«Հայաստանի Կենտրոնական բանկը, որպես իր գործունեության մի ուղղություն, մշտապես իրականացնում է հուշադրամների և հիշատակային մետաղադրամների, թղթադրամների թողարկում՝ նպատակ ունենալով հիշատակել հայ մեծերին, պատմական և Հայաստանի համար կարևոր նշանակություն ունեցող իրադարձությունները։
Հենց այս քաղաքականության ներքո 2026 թվականին թողարկվեց և մարտի 3-ին շրջանառության մեջ դրվեց Հրաչյա Աճառյանի ծննդյան 150-ամյակին նվիրված արծաթե հուշադրամը։ Թե ով է Աճառյանը, առնվազն այս սրահում շեշտելու անհրաժեշտություն չկա։ Ասել, որ Հրաչյա Աճառյանը եղել է ականավոր հայ լեզվաբան, բառարանագիր, գիտության վաստակավոր գործիչ և ակադեմիկոս, նշանակում է ոչինչ չասել։ Անգնահատելի է Աճառյանի վաստակը ինչպես հայրենագիտության, այնպես էլ համաշխարհային լեզվաբանության մեջ։ Եվ, իհարկե, շատ խորհրդանշական է, որ այսօր ևս մեկ առիթ է ընձեռվել լինել նրա ծննդավայրում և այստեղ հիշել նրա ահռելի գիտական ներուժը»,- նշեց Պետրոսյանը։
Նիդեռլանդների արքայական դրամահատարանում 300 հատ քանակով հատված հուշադրամի դիմերեսին Աճառյանի հեղինակած «Հայերենի արմատական բառարան» գրքի շապիկն է և հատված Աճառյանի ձեռագրից: Դարձերեսին՝ Հրաչյա Աճառյանի դիմապատկերն է՝ գրաֆիկական կատարմամբ, ինչպես նաև նրա ստորագրությունը:
Պոլսո Հայոց պատրիարք Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանը ներկաներին ուղղված իր ելույթում նկատեց, որ Հրաչյա Աճառյանը մեր լեզվի ամենամեծ վարպետներից է և մի խորհրդանշական կամուրջ, որն այսօր էլ միացրել է պոլսահայերին ու Հայաստանը։
«Մարդկային քաղաքակրթության մեջ ամեն ինչ սկսվում է խոսքով։ Լեզուն է պահպանում ինչպես ազգի մշակույթը, այնպես էլ հոգին։ Լեզուն միայն բառերի ու քերականության հավաքածու չէ։ Այն ապրող էություն է։ Ինչպես ասել է Ավետիք Իսահակյանը՝ մեզ համար մայրենի լեզուն մեզ պահպանելու առումով եղել է թե՛ պետություն, թե՛ բանակ, թե՛ բերդ։ Հետևաբար խելացի են այն մարդիկ ու կազմակերպությունները, որոնք կարևորություն են տալիս լեզվին։
Ես այսօր ևս մեկ անգամ հպարտացա մեր Պոլսո կրթական հաստատություններով և վերստին հասկացա, թե որքան կարևոր է մեր կրթարանները բաց պահելը։ Դրանք մեր ներսում մեծացրել են հանճարի և նվիրել են նրան ամբողջ հայությանը»,- նշեց Պոլսո Հայոց պատրիարքը, ով իր ելույթը եզրափակեց հետևյալ խոսքերով․ «Շատ ապրի հայը, հայությունը, Հայաստանը և այն ամենը, ինչ հայկական է»։
Արարողությանը ներկա էին նաև Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպությունում Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ Նաիրի Պետրոսյանը, Թուրքիայի իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությունից մեջլիսի հայ պատգամավոր Սևան Սըվաջըօղլուն, բարձրաստիճան հոգևորականներ և համայնքի անդամներ։
