Քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցը գրել է.
«Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի վերջին հայտարարությունները կրկին ընդգծեցին, որ Բաքուն ոչ միայն ուշադիր հետևում է Հայաստանի ներքաղաքական զարգացումներին, այլև դրանց վերաբերյալ երբեմն ավելի հստակ ու վստահ գնահատականներ է ձևակերպում, քան Երևանի իշխանությունները։
Թուրք լրագրողների հետ զրույցում Հաջիևը բացահայտ ողջունել է Նիկոլ Փաշինյանի առաջ քաշած «Իրական Հայաստան» հայեցակարգը՝ այն որակելով որպես դրական և հիմնարար մոտեցում։ Ավելին, նա հայտարարել է, որ ակնկալում է այդ հայեցակարգի արտացոլումը Հայաստանի նոր Սահմանադրության մեջ։ Միաժամանակ, ձևականորեն շեշտելով, թե Ադրբեջանը չի միջամտում Հայաստանի ներքին գործերին, Հաջիևը կրկին վերահաստատել է Բաքվի վաղեմի նախապայմանը՝ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը կապելով Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխության և նախաբանից Անկախության հռչակագրին կատարվող հղման հեռացման հետ։
Առավել ուշագրավ էր Հաջիևի մեկ այլ հայտարարությունը. նրա խոսքով՝ Բաքվում ազդակներ են ստացել, որ մոտ ապագայում Հայաստանում կմեկնարկի նոր Սահմանադրության ընդունման գործընթացը։ Նույն պահանջը վերահաստատել է նաև Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովը։
Որտեղի՞ց է գալիս Բաքվի վստահությունը
Այստեղ առաջ է գալիս առանցքային հարցը՝ որտեղի՞ց է Բաքուն ստացել այդ վստահությունը։
Հաջիևը, բնականաբար, չի բացահայտել իր տեղեկատվության աղբյուրը։ Սակայն դժվար է անտեսել այն փաստը, որ խորհրդարանական ընտրություններից անմիջապես հետո՝ հունիսի 14-ին, Հաջիևը ժամանել էր Դիլիջան, որտեղ բանակցություններ էր վարել Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանի հետ։ Այդ հանդիպման բովանդակությունը մինչ օրս գաղտնի է մնում։ Եթե Բաքուն «ազդակներ» է ստացել հենց այդ հանդիպումից, ապա դա նշանակում է, որ փակ դիվանագիտական ալիքով Երևանից տրվել են ավելի կոնկրետ ազդակներ, քան հանրությանը ներկայացված է։
Խորհրդարանական թվաբանությունը՝ որպես հիմնական խոչընդոտ
Մինչ Ադրբեջանը վստահորեն խոսում է սահմանադրական գործընթացի մեկնարկի մասին, Հայաստանի հասարակությունը դեռևս հստակ տեղեկացված չէ, թե ինչ բովանդակությամբ նոր Սահմանադրություն է պատրաստվում ներկայացնել իշխանությունը։ Ավելին, իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունն Ազգային ժողովում ունի ընդամենը 64 մանդատ։
Սահմանադրական փոփոխություն կամ հանրաքվեի նախաձեռնում պահանջում է ԱԺ ընդհանուր կազմի առնվազն երկու երրորդը՝ մոտ 70 ձայն։ Առանց ընդդիմադիր «Ուժեղ Հայաստան» (29 մանդատ) կամ «Հայաստան» դաշինքի (12 մանդատ) աջակցության՝ գործընթացը իրավականորեն արգելափակված է։ Բաքուն այս մաթեմատիկական իրողությունը կամ անտեսում է, կամ գիտակցաբար շրջանցում։
Փաշինյանի սեփական ժամանակացույցը և դրա անորոշությունը
2026 թվականի հուլիսին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ նոր Սահմանադրության նախագիծը կհրապարակվի մինչև տարվա վերջ։ Սակայն մինչ օրս հանրությունը չունի ոչ նախագծի բովանդակություն, ոչ հանրային քննարկման ժամանակացույց, ոչ էլ հստակ մեխանիզմ, թե ինչպես է այն հանրաքվեի դրվելու առանց սահմանադրական մեծամասնության։
Բաքուն խոսում է «մոտ ապագայի» մասին, մինչդեռ Երևանը դեռևս չունի նույնիսկ հրապարակային ճանապարհային քարտեզ։ Այս հակադրությունը հատկապես աչքի է ընկնում։
Սահմանադրական դատարանի որոշումը
2024 թվականին Հայաստանի Սահմանադրական դատարանը տվել էր Սահմանադրության նախաբանի «նեղ մեկնաբանություն»՝ հաստատելով, որ Անկախության հռչակագրին հղումը չի ներառում բոլոր ազգային նպատակները և չի ստեղծում տարածքային պահանջներ գործող հոդվածներում։
Երևանը այս որոշումը ներկայացրել է որպես իրավական լուծում։ Բաքուն, սակայն, շարունակում է պահանջել Անկախության հռչակագրին արված հղման ամբողջական հեռացում։ Հաջիևի վստահությունը, հետևաբար, հիմնված է ոչ թե իրավական, այլ քաղաքական պահանջի վրա, որը անտեսում է արդեն գոյություն ունեցող հայկական իրավական դիրքորոշումը։
«Իրական Հայաստան» հայեցակարգի երկակի օգտագործումը
Փաշինյանը հայեցակարգը ներկայացնում է որպես ներքին պետականաշինական նախագիծ՝ միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններով Հայաստան։ Բաքուն այն մեկնաբանում է որպես արդեն իսկ ընդունված քաղաքական որոշում, որը պետք է ամրագրվի Սահմանադրությամբ։ Հաջիևը ոչ թե պարզապես «ողջունում» է հայեցակարգը, այլ այն վերածում է Բաքվի նախապայմանի կատարման ապացույցի։ Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես է ներքին քաղաքական խոսույթը ձևավորվում արտաքին ճնշման հետևանքով։
Հանրաքվեի քաղաքական ռիսկը
Նույնիսկ եթե ինչ-որ կերպ հաջողվի հանրաքվե նախաձեռնել, այն կարող է ձախողվել, եթե հանրությունը այն ընկալի որպես Ադրբեջանի պահանջի կատարում։ Բաքուն պահանջում է ոչ միայն Սահմանադրության փոփոխություն, այլև «ժողովրդի հաստատում»։ Հաջիևի վստահությունը կարող է հիմնված լինել այն հաշվարկի վրա, որ Փաշինյանը կփորձի հանրաքվեն անցկացնել նույնիսկ համակարգային կեղծիքների գնով, կամ՝ հակառակը, որ ձախողումը Բաքվին կտա նոր լծակներ։
Տարածաշրջանային սահմանափակումները
Պետք է հաշվի առնել նաև տարածաշրջանային նոր իրողությունները։ Վերջին ամիսներին Իրանի առավել ակտիվ ներգրավվածությունը Հարավային Կովկասում և Թեհրանի ավելի հստակ դիրքորոշումը կարող են լուրջ սահմանափակումներ ստեղծել Ադրբեջանի առավել ագրեսիվ օրակարգի իրականացման ճանապարհին։ Այդ հանգամանքը նույնպես կարող է էական ազդեցություն ունենալ առաջիկա զարգացումների վրա։
Գլխավոր հարցը
Այսօր գլխավոր հարցն նույնիսկ այն չէ, թե Հայաստանը կփոխի՞ Սահմանադրությունը, թե՞ ոչ։ Գլխավոր հարցն այն է, թե ինչո՞ւ է այդ գործընթացի մասին Բաքուն ավելի մեծ վստահությամբ խոսում, քան Հայաստանի իշխանությունը՝ սեփական հանրության հետ։ Եթե Ադրբեջանն իսկապես տիրապետում է այնպիսի տեղեկությունների, որոնք չեն ներկայացվում Հայաստանի հասարակությանը, ապա գործ ունենք ոչ ստանդարտ իրավիճակի հետ, ինչը պահանջում է սպառիչ, հստակ և հրապարակային պարզաբանումներ Հայաստանի իշխանությունից»։
