Քարտեզի վրա Գրենլանդիան կարող է թվալ Աֆրիկայի չափ, այնինչ 14 անգամ փոքր է։ Եվրամիության տարածքը նույնպես քարտեզի վրա տեսողականոերն ավելի մեծ է, քան իրականում։ Այս խեղաթյուրումը փոխելու նախաձեռնությունը հասել է ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեա․164 երկիր պաշտպանել է աշխարհի քարտեզը «շտկելու» բանաձևը, ԱՄՆ-ն դեմ է քվեարկել։
Աշխարհի քարտեզը, որը տեսել և ուսումնասիրել ենք մանկուց, իրականում աշխարհը ցույց է տալիս որոշակի աղավաղումներով։ Դասագրքերում, լրատվամիջոցներում ու համացանցում լայնորեն օգտագործվող քարտեզների հիմքում Մերկատորի պրոյեկցիան է, որը հաճախ քննադատվում է որպես աշխարհի իրական չափերի մասին մարդկանց պատկերացումները խեղաթյուրող։
Մերկատորի պրոյեկցիան ստեղծվել է 16-րդ դարում՝ առաջին հերթին նավագնացության կարիքների համար։ Դրա առավելությունն այն էր, որ քարտեզի վրա հնարավոր էր պահպանել ուղղությունները, ինչը նավաստիներին օգնում էր ավելի հեշտ ծրագրելու երթուղիները։ Միաժամանակ քարտեզն աղավաղում էր տարածքների իրական չափերը․ որքան հեռանում ենք հասարակածից և մոտենում բևեռներին, այնքան աղավաղումն ավելի մեծ է։ Մասնագետներն ասում են՝ սա չի նշանակում, որ Մերկատորը «սխալ քարտեզ» է։ Պարզապես անհնար է գնդաձև Երկրի մակերեսը հարթ քարտեզի վրա պատկերել առանց որևէ խեղաթյուրման։
Աշխարհի քարտեզն ուղղելու նախաձեռնությունը հասել է ՄԱԿ։ Գլխավոր ասամբլեան հավանություն է տվել Տոգոյի հեղինակած բանաձևին։ Այն չի արգելում Մերկատորի պրոյեկցիան, բայց կոչ է անում ավելի լայնորեն կիրառել քարտեզային այն պրոյեկցիաները, որոնք ավելի ճիշտ են արտացոլում մայրցամաքների իրական չափերն ու համամասնությունները։
Բանաձևին կողմ է քվեարկել 164 երկիր, դեմ՝ միայն Միացյալ Նահանգները, ևս 6 երկիր ձեռնպահ է եղել։
Նախագիծը ներկայացնող Տոգոյի արտգործնախարար Ռոբերտ Դյուսին ընդգծել է՝ քարտեզը պարզապես տեխնիկական գործիք չէ, այն աշխարհը ընկալելու միջոց է․
«Այսօր քարտեզը՝ որպես աշխարհը ճանաչելու և ընկալելու միջոց, նույնպես բոլորիս ուշադրության կարիքն ունի։ Ինչպե՞ս ենք ներկայացնում աշխարհը։ Ի՞նչ ենք սովորեցնում դրա մասին։ Եվ ինչպե՞ս է յուրաքանչյուր սերունդ սովորում տեսնել ու ընկալել մեր մոլորակը»։
Խնդրի ամենահայտնի օրինակներից մեկը Գրենլանդիան է։ Մերկատորի քարտեզի վրա այն մոտավորապես նույն մակերեսն ունի, որքան Աֆրիկան, մինչդեռ Աֆրիկան մոտ 14 անգամ մեծ է Գրենլանդիայից։
Տոգոյի արտգործնախարարը առաջ է քաշել «ճանաչողական արդարություն» գաղափարը և նախաձեռնության նպատակը ձևակերպել այսպես․ «Արդար աշխարհը սկսվում է արդար քարտեզից»։
ՄԱԿ–ի ասամբլեայում ամերիկյան կողմը նշել է, որ խնդիրը ոչ թե զուտ քարտեզագրական է, այլ ավելի լայն «գաղափարական» օրակարգի մաս։
Այս դիրքորոշումը հետաքրքիր է հատկապես ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի հրապարակումների ֆոնին։ Վերջին օրերին նա սոցիալական ցանցում հրապարակել է քարտեզ, որտեղ Կանադան, Գրենլանդիան, Իսլանդիան և մի շարք այլ տարածքներ պատկերված են ԱՄՆ դրոշի գույներով, իսկ ամբողջ տարածքը ներկայացված է որպես «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ»։ Թրամփը բազմիցս խոսել է Կանադան ԱՄՆ 51-րդ նահանգ դարձնելու մասին, իսկ Գրենլանդիան ԱՄՆ վերահսկողության տակ վերցնելու մասին նրա հայտարարությունները լարվածություն են առաջացրել Դանիայի և եվրոպացի գործընկերների հետ։
Փորձագետները նշում են՝ եթե մի դեպքում քարտեզի նպատակը աշխարհը հնարավորինս իրական չափերով, համամասնորեն ներկայացնելն է, ապա մյուս դեպքում այն քաղաքական հավակնությունները ներկայացնելու գործիք է։
Տոգոն նախատեսում է մինչև տարեվերջ փոխել դպրոցներում օգտագործվող աշխարհագրական ուսումնական նյութերը և կոչ է անում, որ նույնը անեն նաև մյուս երկրները, միջազգային կառույցներն ու տեխնոլոգիական ընկերությունները։
Նախաձեռնության հեղինակները քարտեզի փոփոխությունը կապում են նաև գաղութատիրական անցյալի ժառանգության վերաիմաստավորման հետ։
Քարտեզի և աշխարհի ընկալման կապի մասին Ռոբերտ Դյուսին խոսել է նաև բանաձևի ընդունումից հետո՝ շեշտելով, որ քարտեզի փոփոխությունը փոխում է ոչ թե աշխարհագրությունը, այլ աշխարհը տեսնելու մեր ձևը․
«Քարտեզը շտկել նշանակում է հավատարիմ մնալ փաստերին և աշխարհի յուրաքանչյուր տարածաշրջան ներկայացնել այնպես, ինչպես այն կա՝ ճշգրիտ ու արժանապատիվ ձևով, և, ի վերջո, ապագա սերունդներին փոխանցել աշխարհի ավելի արդար, հավասարակշռված ու իրականությանը մոտ պատկերը»։
ՄԱԿ-ի բանաձևը պարտադիր բնույթ չունի և չի արգելում Մերկատորի պրոյեկցիայի կիրառումը։ Փաստաթուղթը ամրագրում է, որ տարբեր պրոյեկցիաներ ունեն տարբեր նպատակներ, և Մերկատորը շարունակում է օգտակար լինել հատկապես ծովային նավագնացության համար։
armradio.am
