Հայաստանի արտաքին քաղաքականության առաջնահերթություն հռչակված Եվրամիությանն ինտեգրման գործընթացը պետությունից և բիզնեսից պահանջում է քաղաքացիական հասարակության առջև թափանցիկություն և հաշվետվողականություն։ Սա երկարատև և բարդ գործընթաց է, որի ընթացքում մարդկանց մտածելակերպն ու կողմնորոշումները պետք է փոխվեն՝ ուղղվելով դեպի եվրոպական արժեքներ, թափանցիկության և հիմնարար ժողովրդավարական ազատություններ։
Համայնքների կյանքը հիմնականում կառուցված է ավանդական արժեքների վրա։ Այստեղ առաջնահերթությունները շատ առումներով նախապես որոշվում են՝ ելնելով բիզնեսի շահերից և պետական մարմինների կողմից այդ շահերին ցուցաբերվող աջակցությունից։
Այս համատեքստում հանքարդյունաբերության ոլորտը կարևոր տեղ է զբաղեցնում ոչ միայն տնտեսության մեջ, այլև համայնքների վրա ունեցած ազդեցության առումով։ Սակայն հենց համայնքներն են կոչված կարևոր դեր խաղալու կանաչ վերափոխման գործընթացում՝ զինված լինելով իրենց իրավունքները պաշտպանելու համար անհրաժեշտ գիտելիքներով և հասնելով հիմնարար փոփոխությունների այն հարցերում, որոնք վերաբերում են ոչ միայն զբաղվածությանը, այլև առողջության և առողջ շրջակա միջավայրում ապրելուիրենց իրավունքներին։
Հայաստանում հանքարդյունաբերական և մետալուրգիական օբյեկտների կողմից շրջակա միջավայրի աղտոտման վերաբերյալ տեղեկությունները հասանելի են դեռևս խորհրդային ժամանակաշրջանում սկիզբ առած գիտական հետազոտություններից։ Դրանցից են, օրինակ, Մ. Ն. Ասլանյան, «Կապանի և Շահումյանի հանքավայրերի հետախուզման և շահագործման հետևանքով շրջակա միջավայրի աղտոտման երկրաքիմիական գնահատականը», ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություններ Երկրի մասին» հանդես, 1994 թ., հ. 47, № 3, էջ 61–62։
Գ. Ա. Դեմիրճյան, Ն. Է. Մովսիսյան, Կ. Ի. Փյուսկյուլյան, Օ. Ա. Բելյաևա, «Ռադիոլոգիական հետազոտություններ Հայաստանի խոշորագույն հանքարդյունաբերական կենտրոններում», ՀՀ ԳԱԱ Շրջակա միջավայրի և էկոսֆերայի հետազոտությունների կենտրոն (ՇՄԷՀԿ), «Երկրաքիմիա», 2022 թ., հատոր 67, № 1, էջ 84–98։
Gabrielyan, G. Shannazaryan, S. Minasyan, «Distribution and Identification of Sources of Heavy Metals in the Voghji River Basin Impacted by Mining Activities (Armenia)» («Հանքարդյունաբերության ազդեցության տակ գտնվող Ողջի գետի ավազանում ծանր մետաղների տարածումն ու աղբյուրների նույնականացումը (Հայաստան)»), Journal of Chemistry, 2018 թ., հատոր 2018, հոդվածի նույնականացման համար՝ 7172426, էջ 1–9։
AUA Center for Responsible Mining, «Սյունիքի մարզի Քաջարան և Արծվանիկ համայնքների մանկապարտեզներում և դպրոցներում հողի և ջրի հետազոտության արդյունքները», 2016 թ.։
AUA Center for Responsible Mining, «Սյունիքի մարզի Կապան, Սյունիք և Աճանան համայնքների մանկապարտեզներում և դպրոցներում հողի և ջրի հետազոտության արդյունքները»։
Չեխիայի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության աջակցությամբ իրականացվող «Հայաստանի հանքարդյունաբերական շրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» ծրագիրը, որն իրականացվել է «Առնիկա» չեխական ՀԿ-ի, «Համայնքային համախմբման և աջակցության կենտրոն» ՀԿ-ի և «Էկոլուր» տեղեկատվական ՀԿ-ի համագործակցությամբ, նպատակ չի դրվել շրջակա միջավայրի բաղադրիչների աղտոտվածության միջինացված ցուցանիշների որոշումը, քանի որ համարվել է, որ նմանատիպ ուսումնասիրություններ նախկինում արդեն իրականացվել են։ Որոշվել է հետևել աղտոտման հետքին ՝ սկսած աղտոտման աղբյուրից մինչև մարդը՝ ներառելով ջուրը, հողը, տնամերձ հողամասերում աճեցված ուտելի բույսերը, ինչպես նաև մարդկանց կենսաբանական նյութերը, որոնք տվյալ սննդային շղթայի վերջնական օղակն են։
Այսպիսով, իրականացված ուսումնասիրությունների արդյունքում ընտրված մոդելը հնարավորություն է տալիս գնահատել աղտոտման շղթաները ։
Հնարավոր է եզրակացություններ անել արդյունաբերական ենթակառուցվածքների օբյեկտների, պոչամբարների, թափոնների կուտակումների և այլ նմանատիպ աղբյուրների տեղային ազդեցության վերաբերյալ։
«Առնիկա»-ի ուսումնասիրությունը համապատասխանում է գիտական հոդվածներին ներկայացվող բոլոր պահանջներին․ ներկայացված են Կապանի և Քաջարանի տարածքների աղտոտվածության վերաբերյալ գրականության տվյալները և կիրառված մեթոդաբանությունը, իսկ ստացված արդյունքները մանրամասն նկարագրված են՝ լաբորատոր մատյանի մակարդակով։ Վերցված նմուշները տեղափոխվել են հատուկ տարաներով Պրահայում գտնվող՝ ISO/IEC 17025 ստանդարտով հավատարմագրված լաբորատորիա և ենթարկվել են վերլուծության՝ սնդիկի, կապարի, կադմիումի, պղնձի, նիկելի և մկնդեղի պարունակությունը որոշելու նպատակով։
Ուսումնասիրության արդյունքների համաձայն՝ պղնձով աղտոտվածությունը գերակշռել է Քաջարանի փոշու մեջ՝ հասնելով 998 մգ/կգ-ի, իսկ Արծվանիկի պոչամբարից ներքև գտնվող նստվածքներում հասնելով 2314 մգ/կգ-ի։ Նստվածքներում պղնձի պարունակությունն, ըստ հեղինակների, 11,7 անգամ գերազանցել է Կանադայում սահմանված ջրային օրգանիզմների վրա ազդեցության հավանական մակարդակի (PEL) ցուցանիշը։
Մկնդեղի պարունակությունը Կապանի փոշու մեջ հասել է 25,4 մգ/կգ-ի, իսկ Քաջարանի հողում՝ 23,1 մգ/կգ-ի։ Հողում դրա խտությունը 38 անգամ գերազանցել է Չեխիայв6м սահմանած՝ բնակելի տարածքների համար նախատեսված մաքրման (դեկոնտամինացիայի) ցուցանիշը։
Բացի շրջակա միջավայրի նմուշներից, 62 բնակչից (42 կին և 20 տղամարդ) հավաքագրվել են մեզի նմուշներ, որոնցում ստուգվել է մկնդեղի, կադմիումի, պղնձի, սնդիկի, մոլիբդենի, նիկելի և կապարի պարունակությունը։
Բոլոր հետազոտված միզանմուշներում հայտնաբերվել են՝ մկնդեղի – 3,97–35,8 մկգ/գ կրեատինին, մոլիբդենի՝ 27,14–438 մկգ/գ կրեատինին, նիկելի՝ 1,04–19,2 մկգ/գ կրեատինին։
Անշուշտ, ցանկացած գիտական եզրակացություն կարելի է վիճարկել՝ ներկայացնելով, օրինակ, սեփական տվյալները, համեմատելով կիրառված մեթոդաբանությունները և այլն։ Սակայն մի բան հստակ է․ ցանկացած տվյալ վկայելու է այն մասին, որ երկար ժամանակ արդյունաբերական օբյեկտների տարածքում և դրանց հարակից հատվածներում կուտակվել են առողջության համար վտանգավոր մետաղներ և տոքսիկ տարրեր, որոնք այնտեղ բնակվող մարդկանց առողջության համար ստեղծում են տոքսիկ միջավայր։
Տեղի բնակիչների հետ հանդիպումների ընթացքում չեխ մասնագետները կիսվել են Չեխիայում և եվրոպական այլ երկրներում աղտոտված տարածքների վնասազերծման իրենց փորձով։
Այստեղ եզրակացությունն ակնհայտ է․ անհրաժեշտ է աշխատել աղտոտման կանխարգելման ուղղությամբ, այլ ոչ թե միայն դրա հետևանքների վերացման։ Հակառակ դեպքում ռիսկերը կարող են դառնալ անկառավարելի, կամ դրանց վերացումը կարող է չափազանց թանկ արժենալ և ընկնել պետության, այսինքն՝ մեր՝ հարկատուներիս ուսերին։
Սեպտեմբեր 16, 2026 at 13:25
